artikel

Van ‘eindelijk erkenning’ tot ‘meer onderzoek nodig’ *

Algemeen

Van ‘eindelijk erkenning’ tot ‘meer onderzoek nodig’ *

Onlangs publiceerde de Gezondheidsraad de nieuwe Richtlijnen goede voeding. Deze update van 2006 brengt een duidelijke boodschap naar voren: eet meer plantaardig, want dat is bevorderlijk voor de gezondheid. Voeding Nu peilde de meningen over het gezondheidsadvies. ‘Eindelijk erkenning.’

Na 1986 en 2006 is het anno 2015 de derde keer dat de Gezondheidsraad, voor 1996 nog luisterend naar naam Voedingsraad, de samenstelling van voeding beoordeelt. Aanvankelijk keek het onderzoeksorgaan vooral naar voedingsstoffen zoals koolhydraten, vetten, eiwitten, mineralen en vitamines. In de loop der tijd richtte de blik zich steeds meer op voedingsmiddelen zelf en op voedingspatronen. De reden hiervoor is dat er steeds meer verbanden bekend zijn tussen het eten van bepaalde voedingsmiddelen en chronische ziekten. Daar waar het advies uit 2006 zich nog deels focuste op voedingsstoffen, spelen voedingsmiddelen in de Richtlijnen Goede Voeding van 2015 een absolute hoofdrol. Dat wil niet zeggen dat voedingsstoffen ontbreken, want bevindingen hierover worden nog steeds meegewogen. De Gezondheidsraad benoemt de voedingsstof zout samen met andere voedingsmiddelen expliciet. Hieronder de meest opvallende adviezen van de Gezondheidsraad, plus reacties uit het veld.

Eiwitrijke producten
Vlees
Een veel gegeten eiwitrijk product is vlees. De Gezondheidsraad maakt onderscheid tussen wit (onder andere gevogelte) en rood vlees (onder andere rund- en varkensvlees). Vooral het laatste ligt de laatste tijd flink onder vuur. Al langere tijd vermoedt de wetenschap verbanden tussen de consumptie van rood vlees en verschillende vormen van kanker. Hiervoor vonden ook de experts van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geen hard bewijs. Over bewerkte rode vleesproducten en darmkanker waren ze stelliger: Er is voldoende wetenschappelijk bewijs dat er een oorzakelijk verband is tussen het eten van bewerkt vlees en colonkanker (dikkedarmkanker, red.)’, aldus de wetenschappers van het WHO-panel.

De dagelijkse consumptie van 50 gram bewerkt vlees zou het risico op colonkanker met 18 procent verhogen. Ook de Gezondheidsraad constateert een verband tussen het eten van rood en bewerkt vlees en een hoger risico op beroerte, diabetes, darmkanker en longkanker. Ook signaleert het adviesorgaan net als de WHO een sterker verband bij consumptie van bewerkt vlees en het krijgen van deze ziektes dan bij rood vlees. De Gezondheidsraad raadt aan om de consumptie van rood vlees en met name bewerkt vlees te verminderen. Nederlandse mannen eten gemiddeld 55 gram bewerkt vlees per dag, vrouwen 35 gram. Het is niet de bedoeling om het eten van vlees helemaal uit te bannen, staat in de Richtlijnen goede voeding. ‘Vlees bevat immers nuttige voedingsstoffen.’ Dit klinkt de vleeswarenindustrie als muziek in de oren. De Vereniging voor de Nederlandse Vleeswarenindustrie benadrukt nog maar eens dat vleeswaren belangrijke voedingsstoffen als proteïnen, ijzer en vitaminen bevatten.

Zuivel
De conclusies voor zuivel staan nog steeds fier overeind. De gemiddelde zuivelconsumptie bedraagt 390 gram (man) en 325 gram (vrouw) per dag. De Nederlandse Zuivelorganisatie (NZO) kan zich vinden in de adviezen over zuivel. ‘De Gezondheidsraad heeft voor het eerst geen kwantitatieve aanbevelingen gedaan voor verzadigd vet en maakt dus ook geen onderscheid tussen magere en volle zuivel. De NZO vindt dit een terechte constatering’, reageert Stephan Peters, manager Voeding en Levensmiddelenwetgeving van NZO. Peters vraagt zich wel af of de Richtlijnen goede voeding over de gehele linie wel de gewenste gezondheidswinst opleveren. ‘Helaas heeft de Gezondheidsraad geen uitspraken gedaan over de prioritering van de verschillende richtlijnen. Ik ben van mening dat het vervangen van ongefilterde koffie door gefilterde koffie of boter door margarine weinig gezondheidswinst oplevert vergeleken met de gezondheidswinst van het halen van de groente- en fruit- of zuivelaanbevelingen.’

Peulvruchten
Het consumeren van (soja)bonen, linzen, kikkererwten en spliterwten verlaagt het LDL-cholesterol, wat de kans op het krijgen van hartziekten vergroot, zo staat in de richtlijnen. Wekelijks eten van deze peulvruchten is dan ook aanbevolen. Goed nieuws voor een fabrikant als Hak die via ondere andere reclames met tv-kok Herman den Blijker, die een speciaal bonenkookboek uitbracht, tracht de bonenconsumptie aan te jagen. De publicatie van de Richtlijnen goede voeding valt praktisch samen met de aankondiging van het “Jaar van de Boon” bij Wereldvoedselorganisatie FAO. In 2016 zullen verschillende initiatieven de boon promoten als gezond voedingsmiddel.

‘Ik ben blij dat er in de nieuwe richtlijnen prominent meer wordt gesproken over het belang van een voeding waarin een groter aandeel plantaardig voedsel zit’, reageert Simone Broxks, hoofd Science and Nutrition van Alpro op de nieuwe richtlijnen. ‘Voedingspatronen zoals het vegetarische zijn gezond, waarmee ik niet wil zeggen dat wij als Alpro, en aanbieder van voedingsmiddelen op plantaardige basis, erop uit zijn alle mensen vegetariër te laten worden. Wij hebben momenteel als standpunt dat een ideale voeding voor een derde uit producten van dierlijke en twee derde uit producten van plantaardige herkomst bestaan. Ik vind het wel wat teleurstellend dat er niet meer gezegd is over duurzaamheid in het nieuwe advies; vlees en zuivelproducten zijn in het algemeen meer belastend voor het milieu dan plantaardige producten. Ook zou het handig geweest zijn als de nieuwe richtlijnen van de Gezondheidsraad samen zouden vallen met de nieuwe Schijf van Vijf die aanstaande is. Nu moeten we nog bijna een half jaar wachten op de praktische uitleg van de nieuwe richtlijnen. Het zou wat ons betreft handiger geweest zijn als de adviezen tegelijk naar buiten zouden zijn gekomen. Welke plek krijgt soja bijvoorbeeld op de Schijf van Vijf en hoe wordt duurzaamheid meegenomen? Het is nog afwachten.’

Noten
Een nieuwkomer in de Richtlijnen goede voeding 2015 is de noot. Het consumeren van zo’n 15 gram ongezouten noten zou het risico op het krijgen van coronaire hartziekten verkleinen door verlaging van het LDL-cholesterol. Er valt hier nog een wereld te winnen volgens de Gezondheidsraad: de helft van de bevolking eet weinig of geen noten. Tien procent van de mannen eet 15 gram noten per dag en eenzelfde percentage vrouwen komt tot dagelijks 10 gram noten. De notensector voelt zich gesterkt door de aanbeveling. ‘Eindelijk erkenning’, reageert secretaris Barbara Niemans van de Nederlandse Vereniging voor de Handel in Gedroogde Zuidvruchten, Specerijen en aanverwante artikelen (NZV). ‘Er zijn al veel wetenschappelijke studies gedaan naar gezondheid van noten, daar hebben we de Gezondheidsraad ook over ingelicht voordat ze met haar richtlijnen naar buiten kwam.’

Barcelona-effect
Ondanks dat de meeste Nederlanders niet aan de 15 gram noten per dag komen, ziet Niemans een stijgende lijn. ‘
Dat heeft zeker te maken met het gezondheidseffect, maar ook omdat er meer over noten wordt gesproken en geschreven. Koks die de producten in hun recepten opnemen bijvoorbeeld’, weet de NZV-secretaris. Walnoten zijn verreweg de populairste noot onder gezondheidsbewuste consumenten. Dat heeft te maken met een onderzoek dat de Universiteit van Barcelona enkele jaren geleden uitvoerde. ‘Daarin kwamen noten, wat betreft gezondheid, zeer positief uit de bus en met name walnoten. De vraag naar vooral de laatste nam toe. Dit wordt in de branche het “Barcelona-effect” genoemd.’

Koolhydraat- en vezelrijke producten
De Gezondheidsraad doelt met koolhydraat- en vezelrijke voedingsmiddelen vooral op graanproducten. Vooral volkorenproducten dragen bij aan de gezondheid, zo concludeerde de Gezondheidsraad. Ook vezel is belangrijk, waarbij de Gezondheidsraad uitgaat van vezel uit natuurlijke bronnen. Vezel in volkorenproducten heeft een positief effect op de bloeddruk en bij cohortonderzoek kwam aan het licht dat er een lager risico is op coronaire hartziekten en beroerte. Tegelijkertijd is er een verband tussen de consumptie van volkorenproducten en een lager risico op coronaire hartziekten. Ook komt uit cohortonderzoek naar voren dat vezel en volkorenproducten samenhangen met een lagere kans op het krijgen van darmkanker en diabetes. Haver tot slot zou het LDL-cholesterol verlagen.

In het algemeen adviseert de raad geraffineerde graanproducten te vervangen door ongeraffineerde graanproducten, zoals volkoren. De Gezondheidsraad raadt aan dagelijks ten minste 90 gram bruinbrood, volkorenbrood of andere volkorenproducten te eten. Tot vreugde van het Nederlands Bakkerij Centrum (NBC). ‘De Gezondheidsraad concludeert ook dat de vervanging van suikers door zetmeel het LDL-cholesterol, een risicofactor voor coronaire hartziekten, verlaagt.’

Vetrijke producten en vis
Vet en oliën
Vervang boter, harde margarine en bak- en braadvetten door zachte margarines, vloeibaar bak- en braadvet en plantaardige oliën, zo luidt het advies van de Gezondheidsraad als het gaat om vetrijke producten. Een vervangingsboodschap dus in plaats van een aanbeveling om te minderen met vettigheid. In 2006 schreef de raad nog ‘om minder dan 10 energieprocent verzadigde vetzuren te gebruiken.’ Over transvetzuren zei het adviesorgaan bijna tien jaar geleden: ‘gebruik minder dan 1 energieprocent trans of-enkelvoudig onverzadigde vetzuren.’ Dergelijke zeer concrete aanbevelingen ontbreken in 2015. ‘Een erkenning dat we goed werk hebben verricht’, vindt directeur Frans Claassen van de ketenorganisatie Margarines, Oliën en Vetten (MVO). Transvetten komen tegenwoordig nauwelijks meer voor in voedingsmiddelen. ‘We weten al jarenlang dat de verschuiving van harde naar vloeibare margarines gezondheidswinst oplevert. De Gezondheidsraad bevestigt dit nu ook.’ Producten rijk aan onverzadigde vetzuren, zoals margarines, verlagen de kans op coronaire hartziekten vergeleken met voedingsmiddelen rijk aan verzadigde vetzuren zoals boter en harde margarines, zo staat in de nieuwe richtlijnen.

Vis en vetzuren
Vis is een bron van meervoudig onverzadigde visvetzuren en essentiële voedingsstoffen als selenium en vitamine D. De consumptie hiervan verlaagt het risico op coronaire hartziekten. Eén portie vis per week, het liefst vet zoals zalm en makreel, kan hier al voor zorgen. Opvallend, want in 2006 luidde het advies nog: eet twee porties vis per week. Vanwaar die ommezwaai? Voortschrijdend inzicht, aldus de Gezondheidsraad. ‘Er is meer cohortonderzoek beschikbaar gekomen, waaruit blijkt dat de verlaging van het risico op fatale coronaire hartziekten bij een portie vis per week even groot is als bij hogere consumptieniveaus.’

Het Nederlands Visbureau zegt het toe te juichen als Nederlanders het advies opvolgen. Dan zou de visconsumptie verdubbelen. De gemiddelde Nederlander eet namelijk maar één keer in de drie weken vis. Consumenten eten in de eerste plaats vis omdat het lekker en licht verteerbaar is. In tweede instantie pas omdat het goed is voor de gezondheid. Dat tonen wetenschappelijke studies aan, stelt Agnes Leewis, directeur van het Nederlands Visbureau.

Dat de Gezondheidsraad zijn aanbeveling aanpaste van twee naar één keer per week vis wil nog niet zeggen ‘dat we dit smaakvolle product niet op ons voedingslijstje zouden plaatsen’, zegt Leewis. ‘Immers, bewegen is gezond: ten minste een half uur wandelen per dag. Niemand zal je ontraden meerdere keren per week een lange wandeling van twee uur te maken.’

Dranken
Suikerhoudende dranken
De consumptie van dranken met toegevoegde suiker verhoogt het risico op diabetes, stelt de Gezondheidsraad in de Richtlijnen goede voeding. Dit geldt ook voor gezoete zuiveldranken en vruchtensappen. Het advies is duidelijk: drink zo min mogelijk suikerhoudende dranken, want al bij twee dagelijkse glazen geldt een verhoogd risico op diabetes.

De Nederlandse Vereniging Frisdranken, Waters, Sappen (FWS) prijst het werk van de Gezondheidsraad, maar is het niet per definitie eens met alle conclusies. De bevinding van de raad om ‘zo min mogelijk suikerhoudende dranken’ te drinken zal de brancheorganisatie verder bestuderen. Vervolgens bekijkt FWS of het nodig is om het huidige beleid aan te scherpen, aangezien er het afgelopen jaar al stappen zijn gezet om te komen tot suikerreductie.

Alcoholhoudende dranken
Een hoog alcoholgebruik verhoogt het risico op een beroerte. Ook kan een hoge inname van alcohol de kansen op darm-, long- en borstkanker vergroten, zo melden de Richtlijnen goede voeding. Alcoholgebruik kent niet alleen maar nadelen. Zo kan de kans op hart- en vaatziekten, diabetes en dementie hierdoor afnemen. Af en toe bier of wijn drinken doet het risico op longkanker dalen.

Daar staat dan wel tegenover dat matig bier drinken bij mannen en zo nu en dan sterke drank drinken bij vrouwen wel weer zorgen voor een grotere kans op diabetes. De voor- en nadelen tegen elkaar afwegend, concludeert de Gezondheidsraad dat het beter is om geen alcohol te drinken of anders niet meer dan dagelijks één glas. In 2006 luidde de aanbeveling nog: één glas alcohol voor vrouwen en twee voor mannen.

Het Kennisinstituut Bier reageert verbouwereerd. ‘Dit is opvallend aangezien dit de strengste richtlijnen zijn van Europa. En strenger dan de 2010 Dietary guidelines for Americans en de WHO-richtlijnen’, zegt het instituut in een verklaring.

De Stichting Verantwoord Alcoholgebruik (STIVA) beraadt zich op stappen naar aanleiding van de Richtlijnen goede voeding. ‘Primair is ons doel om duidelijk te krijgen hoe we de richtlijn ten aanzien van alcoholhoudende drank moeten duiden. In deze richtlijn zit een dubbelheid; mag je nu wel of niet drinken?’, zegt directeur Peter de Wolf. ‘Zodra we daar een reactie op hebben, beraden we ons op eventuele volgende stappen. Maar eerst proberen we helder te krijgen wat precies bedoeld en geadviseerd wordt.’

Schijf van Vijf
De Richtlijnen goede voeding zijn gepubliceerd. Nu is het wachten op de praktische doorvertaling hiervan in de Schijf van Vijf. Deze komt in maart uit. Het zou beter zijn geweest als de Richtlijnen goede voeding en de Schijf van Vijf tegelijkertijd waren gepubliceerd, gaf Simone Broxks van Alpro al eerder aan. Woordvoerder Patricia Schutte van het Voedingscentrum begrijpt Broxks’ reactie. Zelf had het Voedingscentrum ook graag een gelijktijdige publicatie gezien. ‘Dat zou voor de consument ook handig zijn geweest. Maar tegelijkertijd komt er straks wel twee keer aandacht voor gezonde voeding.’ De unieke, transparante en onafhankelijke werkwijze van de Gezondheidsraad, betekent dat het Voedingscentrum niet is betrokken bij het opstellen van de Richtlijnen goede voeding. ‘En dat is ook nooit anders geweest’, weet Schutte. Het Voedingscentrum is druk bezig met de voorbereidingen voor de nieuwe Schijf van Vijf waarbij ook gedragsdeskundigen zijn betrokken. Het is belangrijk dat mensen met een ander of afwijkend eetpatroon zoals vegetariërs of mensen uit een andere eetcultuur zich ook hierin zullen herkennen. Dat is nu lang niet altijd zo. ‘Wij zullen bijvoorbeeld nadrukkelijker gaan inzetten op recepten en menu’s, vooral ook in beeld. Je kunt ontelbare keuzes maken binnen de kaders van de Schijf van Vijf. De producten zijn hetzelfde, maar iedereen bereidt ze naar eigen smaak en traditie.’ Alle adviezen uit de Richtlijnen goede voeding zullen in de Schijf van Vijf worden meegenomen.

Richtlijnen Goede Voeding
• Eet dagelijks ten minste 200 gram groente en ten minste 200 gram fruit
• Eet dagelijks ten minste 90 gram bruin brood, volkorenbrood of andere volkorenproducten
• Eet wekelijks peulvruchten
• Eet ten minste 15 gram ongezouten noten per dag
• Neem enkele porties zuivel per dag, waaronder melk of yoghurt
• Eet een keer per week vis, bij voorkeur vette vis
• Drink dagelijks drie koppen thee
• Vervang geraffineerde graanproducten door volkorenproducten
• Vervang boter, harde margarine en bak- en braadvetten door zachte margarine, vloeibaar bak- en braadvet en plantaardige oliën
• Vervang ongefilterde door gefilterde koffie
• Beperk de consumptie van rood vlees en met name bewerkt vlees
• Drink zo min mogelijk suikerhoudende dranken
• Drink geen alcohol of in ieder geval niet meer dan één glas per dag
• Beperk de inname van keukenzout tot maximaal 6 gram per dag
• Het gebruik van voedingsstofsupplementen is niet nodig, behalve voor mensen die tot een specifieke groep behoren waarvoor een suppletieadvies geldt.

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 12 van december 2015 op bladzijde 9

Reageer op dit artikel