artikel

Palmolie onmisbaar, maar niet voor de gezondheid

Algemeen

Palmolie onmisbaar, maar niet voor de gezondheid

Palmolie ligt onder vuur. Niet alleen omdat consumenten denken dat het niet duurzaam is, maar ook omdat steeds meer mensen vinden dat het ingrediënt, dat in veel voedingsmiddelen voorkomt, ongezond is. Dit artikel komt uit de printuitgave van Voeding Nu 1

Dat steekt Maleisië, dat trots is op zijn nationale schat: palmolie is een van de belangrijkste, zo niet de belangrijkste steunpilaar van de economie van het Zuidoost- Aziatische land. Voeding NU bracht een bezoek aan Maleisië om antwoord te krijgen op de vraag hoe gezond of ongezond palmolie nu eigenlijk is.

Direct na aankomst op de internationale luchthaven van Kuala Lumpur wordt duidelijk waar het in Maleisië om draait: palmolie. Eindeloze palmplantages zijn er te zien vanaf de belangrijkste snelweg van het land die de hoofdstad met Singapore en Thailand verbindt. De taxichauffeur vertelt honderduit over een van de belangrijkste exportproducten van het land: ‘Kijk, die bomen zijn net aangeplant en die bomen daar zijn al oud.’

Palmolieproductie

De verslaggever van Voeding NU is op uitnodiging van de Maleisische overheid op bezoek in Maleisië om de palmolieproductie eens met eigen ogen te aanschouwen. Volgens de Maleisiërs doen veel vooroordelen de ronde over een van ’s werelds belangrijkste grondstoffen voor de voedingsindustrie. En die moeten ontkracht worden. In Europa heerst veel wantrouwen jegens palmolie. Sommige Europeanen associëren palmolie met ontbossing en branden. In Nederland bijvoorbeeld, wordt op de website palmolie.info de consument aangemoedigd palmolievrije producten te kopen. De mensen achter de website geven aan niet tegen palmolie te zijn, maar wel tegen ‘industriële ontbossing en schadelijke landbouwmethoden’.

Gezondheid palmolie

In de voedingsindustrie is al jaren een trend zichtbaar van ‘palmolievrije’ voedingsmiddelen, niet alleen om duurzaamheidsredenen maar ook vanwege de gezondheid. Uit een door de European Food Safety Authority (EFSA) in 2016 gepubliceerd opiniestuk blijkt dat de glycidylesters in palmolie en- vetten mogelijk kankerverwekkend zijn. Vooral jonge kinderen en groepen die veel producten met palmolie consumeren lopen een verhoogd gezondheidsrisico. De voedselau- toriteit liet gelijkertijd weten dat tussen 2010 en 2015 de voedselsector de gehaltes aan glycidylesters in palmolie al wist te halveren door vrijwillig genomen maatregelen. Ondanks mogelijke gevaren raadt de EFSA consumenten niet af om producten met palmolie te eten; meer onderzoek is nodig om de exacte gezondheidsrisico’s te kunnen bepalen. Maar het kwaad was al geschied: vooral in Italië was de paniek groot. Sommige supermarkten, zoals de Coop, haalden in Italië producten met palmolie uit de schappen. Hoe gezond of ongezond is palmolie eigenlijk? Vergeleken met andere oliën is palmolie goedkoop en breed toepasbaar in veel voedingsmiddelen, zoals bakkerijproducten, ijs en kant-en-klaarmaaltijden. Bovendien is oliepalm erg efficiënt (hoge opbrengst per hectare) vergeleken met andere gewassen waar consumptieolie van wordt gemaakt. Volgens de Maleisische overheid heeft palmolie ook positieve effecten op de gezondheid. Deze staan opgesomd in het boekje Palm Oil Health Facts van de Malaysian Palm Oil Board (MPOB), een van de vele overheidsorganen die zich met palmolie bezighouden. De balans tussen verzadigd en onverzadigd vet is bijna gelijk (48% versus 52%), maar in het lichaam gedraagt palmolie zich als een enkelvoudig onverzadigd vetzuur zonder een negatieve impact op het cholesterol, net als bijvoorbeeld olijfolie. Bovendien zorgt palmolie voor een lichte stijging van het goede HDL-cholesterol en bevat het geen transvetten. De MPOB benadrukt graag de antioxidanten die palmolie bevat: vitamine A afkomstig van carotenoïden en tocotriënolen met alle gezondheidsvoordelen die ze met zich meebrengen, zoals het verbeteren van het zicht en het versterken van de botten. Ook verwijst het boekwerk naar onderzoek bij muizen waarin wordt aangetoond dat palmolie de vetafzetting bij deze dieren verlaagt. Andere studies laten zien dat lange-verzadigde- vetzuurketens de neiging hebben door het lichaam te worden uitgescheiden en zo de vetafzetting te verminderen. Maar of dit ook bij mensen werkt? Daarover is nog geen zekerheid. Deze observaties bij proefdieren worden momenteel gebruikt in humane studies.’

Voedingsstoffen

Ondanks de argumenten van de Maleisische overheid dat palmolie helemaal niet zo ongezond is als vaak wordt beweerd, luidt de wetenschappelijke consensus zoals gesteld door het Voedingscentrum: vervang verzadigd vet zoveel mogelijk door onverzadigd vet. En palmolie is door het brede gebruik een van de belangrijkste bronnen van verzadigd vet in onze voeding. Om die reden staat palmolie ook niet in de Schijf van Vijf. Verzadigd vet staat bekend om zijn ongunstige gezondheidseffecten. Zo verhoogt het het LDL-cholesterol, waardoor de kans op hart- en vaatziekten toeneemt, zo meldt de website van het Voedingscentrum. Een product als olijfolie bestaat voor minder dan 30% uit verzadigd vet en staat daarom wel in de Schijf van Vijf. Het Voedingscentrum adviseert dan ook deze olie te gebruiken in plaats van palmolie. Olie levert nauwelijks nutriënten, met uitzondering van wat vetoplosbare vitamines. ‘Palmolie bevat iets meer vitamine E, olijfolie iets meer vitamine K’, zegt woordvoerder Jasper de Vries van het Voedingscentrum. ‘Maar voor beide voedingsstoffen is de inname in Nederland adequaat.’ Hoogleraar Ingeborg Brouwer van de Vrije Universiteit in Amsterdam bevestigt, net als het Voedingscentrum, dat er best wat gezonde aspecten aan palmolie zitten. Zo is ruwe ongeraffineerde palmolie een rijke bron van betacaroteen. Het overgrote deel van de palmolie in Europa is echter geraffineerd, aldus Brouwer, die zich heeft gespecialiseerd in vetzuren. In Europa is dit niet zo van belang maar wel in veel ontwikkelingslanden, stelt ze. Maar het probleem blijft dat palmolie relatief veel verzadigde vetzuren bevat. ‘Met name C16:0, palmitinezuur. Dat maakt het wat betreft de gezondheidseffecten ongezonder dan andere plantaardige oliën die meer onverzadigde vetzuren bevatten.’ Ook het kennis- en informatiecentrum Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO), stelt dat verzadigde vetzuren in vergelijking met onverzadigde vetzuren het cholesterolgehalte verhogen. Maar MVO zegt ook: ‘Er zijn geen aanwijzingen dat consumptie van palmolie als onderdeel van een gebalanceerd dieet een relatie heeft met enig gezondheidsrisico.’

Focus verzadigd vet

In Maleisië vinden ze dat er te veel focus ligt op de hoeveelheid verzadigd vet in palmolie en de schade die dat teweeg kan brengen aan de hartgezondheid. Dit maakt clinicus Dr. Azman Ismail duidelijk tijdens zijn voordracht Rethinking Saturated Fat op een conferentie in de Maleisische hoofdstad Kuala Lumpur. Ismail verbaast zich erover hoe in het Westen naar verzadigd vet wordt gekeken. ‘Bij de geboorte is moedermelk het beste wat je een baby kunt geven. En moedermelk bulkt van het verzadigde vet. Wordt het kind groter, dan geloven artsen dat dit ineens slecht is voor de gezondheid.’ Veel mensen betwisten tegenwoordig de hypothese dat verzadigd vet het cholesterol verhoogt, weet Azman. Hij haalt twee studies aan: The Sydney Diet Heart Study 1966-1973 en de Minnesota Coronary Experiment 1968-1973. Uit deze studies blijkt dat het vervangen van verzadigd vet voor meervoudig onverzadigd vet geen effect heeft op de hartgezondheid. Azman komt ook met een aantal ecologische studies waarin onderzoek is gedaan bij nog traditioneel levende volken, zoals de Masai. Deze bevolkingsgroep heeft een dieet dat hoog in verzadigd vet is. Bij hen komen hartziekten en een hoog cholesterolgehalte in het bloed nauwelijks voor. Nieuwe wetenschappelijke inzichten over vet, hartziekten en cholesterol tonen volgens Azman aan dat hartziekten ontstaan door een ontstekingsproces en niet door het cholesterolmolecuul. Ook een teveel aan het meervoudig onverzadigde vetzuur omega-6 kan leiden tot ontstekingen. Bovendien breken vrije radicalen de dubbele koolstofbindingen af in meervoudig onverzadigde vetten. ‘Dit kan leiden tot negatieve gezondheidseffecten, waaronder hartaandoeningen’, vertelt de wetenschapper. Azmans advies: heroverweeg de standaardadviezen van de gezondheidsautoriteiten als het gaat om verzadigd vet.

Overweldigend bewijs

Een slecht idee, vindt Peter Zock van Unilever, die al ruim dertig jaar onderzoek verricht naar vetzuren. Het bewijs is overweldigend dat het vervangen van verzadigd vet door onverzadigde vetten de gezondheid ten goede komt, benadrukt hij. De discussies over verzadigd vet kent hij inmiddels als zijn broekzak. Het gaat om waar je verzadigd vet mee vervangt. Dat aspect wordt lang niet altijd meegenomen in onderzoeken, stelt hij. Verzadigd vet vervangen door calorieën uit suiker of geraffineerde koolhydraten zet bijvoorbeeld geen zoden aan de dijk. Volgens Zock is het belangrijk onderscheid te maken tussen palmolie uit de palmvrucht, met een balans in verzadigd en onverzadigd vet, en palmpitolie, die wel 70 tot 80% verzadigd vet bevat. De discussie of palmolie goed is voor de gezondheid moet in het juiste perspectief geplaatst worden, aldus de wetenschapper van Unilever. ‘Je hebt de zogenaamde oleïnefractie, die onverzadigd en vloeibaar is, en de stearinefractie, die verzadigd en hard is. Die fracties worden verschillend toegepast. Netto zal palmolie je cholesterol iets verhogen, maar kijk ook naar het aandeel in je totale voedingspatroon. Neem bijvoorbeeld margarines om op brood te smeren. Die bevatten allerlei oliën, maar ook wat harde palmoliefractie die nodig is voor de structuur. Dit is echter relatief weinig’, benadrukt Zock. ‘Het hangt er dus vanaf hoeveel verzadigd vet er in een product zit en hoeveel je ervan eet. Met andere woorden: hoeveel draagt palmolie bij aan de totale voeding?’ Zock begrijpt waarom Maleisië zo fanatiek de gezondheidsvoordelen van palmolie benadrukt: hun economie draait voor bijna de helft op deze grondstof. ‘Dat genereert dus een situatie waarbij er meer aandacht is voor studies die de gezondheidsnadelen van palmolie relativeren.’

Voordelen palmolie

Al zijn er nauwelijks gezondheidsvoordelen, palmolie heeft goede eigenschappen: het is stabiel en heeft een neutrale smaak en geur. Ook heeft de grondstof een vaste structuur, waardoor het dus van belang kan zijn voor de structuur en functie van voedingsmiddelen, vertelt hoogleraar Ingeborg Brouwer. Ondanks geluiden om voedingsmiddelen palmolievrij te maken, is de grondstof gewoonweg onmisbaar, weet Zock van Unilever. De olie zit in zo’n 60% van alle voedingsmiddelen en is een erg efficiënt gewas. Miljoenen mensen in de wereld zijn voor hun broodwinning en hun calorie-inname afhankelijk van palmolie. Zock: ‘Palmolie en sojaolie zijn de belangrijkste voedselgewassen. Is er geen palmolie meer, dan hebben we een serieus voedselprobleem.’

Reageer op dit artikel