artikel

Initiatiefnemer GezondDorp: ‘Resultaten met de Schrijf van Vijf ontbreken structureel’

Algemeen

Initiatiefnemer GezondDorp: ‘Resultaten met de Schrijf van Vijf ontbreken structureel’

De Schijf van Vijf als model voor een gezond leven en gezonde leefstijl heeft zijn beste tijd gehad, vindt sportarts Hans van Kuijk. Samen met huisarts Norbert van den Hurk richtte hij GezondDorp in Leende op en promoot hij een voedingspatroon met veel vet en weinig koolhydraten. Voeding Nu sprak met Van Kuijk. ‘Gerandomiseerde modellen van onderzoek moeten op de helling.’ Dit artikel komt uit de printuitgave van Voeding Nu 5.

Op een zomerse zondagmiddag slenteren honderden mensen op hun gemak in de Dorpsstraat van het vierenhalfduizend zielen tellende Noord-Brabantse dorp Leende, langs de kramen van de belevingsmarkt Low Carb, Healthy Food. Het draait deze dag vooral om eten: van oerbrabantse worstenbroodjes tot koolhydraatvrije bakkerijproducten. De kraam van gezondheidsexperts verraadt dat het hier niet louter gaat om lekker, maar ook om gezond. Even verderop speelt een straatorkest. Rond een uur of één komt de massa marktbezoekers in beweging. Ze versnellen de pas en verdwijnen achter de kerk, op weg naar een van de lezingen en workshops op deze dag.

Gezonddorp

Samen met huisarts Norbert van den Hurk startte Van Kuijk bijna twee jaar geleden het project GezondDorp. De aanleiding werd gevormd door de verontrustende cijfers over de gezondheid van bewoners in de regio Zuidoost-Brabant. Ze scoorden hoger dan het landelijk gemiddelde op hart- en vaatproblemen. De artsen kwamen in actie: de Leendenaren moesten serieus aan de slag met hun voeding en leefstijl. Omdat eten volgens de voedingsrichtlijnen niet werkte, besloten de artsen, geïnspireerd door de Zuid-Afrikaanse voedingsprofessor Tim Noakes, in te zetten op het LCHF-dieet. Dit moest de dorpelingen weer op het gezonde pad brengen. GezondDorp ontving overweldigende media-aandacht. Interviewverzoeken en vragen overstelpten Van den Hurk en Van Kuijk. Ze rekenden op een klein project, maar GezondDorp groeide uit zijn jasje. Daarom richtten de geneesheren samen met een aantal vrijwilligers dit jaar Stichting GezondDorp op. Om dit te vieren, organiseerde de stichting een zogenoemde LCHF-belevingsmarkt in het dorp. Iedereen die wilde kon zo kennismaken met alle betrokkenen bij het Gezonde Dorp.

Verzadigd

Uit de hele regio, maar ook van ver daarbuiten, stroomden bezoekers toe. Zoals een ouder echtpaar uit Eindhoven. De vrouwelijke helft volgt het LCHF-dieet. ‘Niet omdat ik dik ben, maar ik voel me er beter bij. Ik slaap beter en heb minder last van mijn gewrichten. Omdat ik minder koolhydraten eet, heb ik minder last van hongerpieken en ben ik sneller verzadigd. Ik hoef niet meer zo te letten op vet’, lacht de inderdaad slanke vrouw. Overvloedig vet eten lijkt de bezoekers van de LCHF-markt enorm aan te spreken. Daar waar vet wordt aangemoedigd, worden koolhydraten ontmoedigd. Een sombere boodschap voor dorpsbakker Van Weert, zo lijkt het. Het tegendeel blijkt waar. Ook de bakkerij is een van de standhouders op de belevingsmarkt. Van Kuijk en Van den Hurk besloten van begin af aan open kaart te spelen richting de middenstanders die mogelijk geraakt zouden worden door hun plannen met het koolhydraatarme dieet. Als reactie op deze plannen besloot bakker Van Weert de bedreiging om te zetten in een kans: het bedrijf ging ook koolhydraatarme producten maken. De omzet is nu zelfs hoger dan voor de start van het project, weet van Hans van Kuijk. Om hem en zijn collega Norbert van den Hurk draait het allemaal op het evenement. Van den Hurk is echter op vakantie en dus moet Van Kuijk alle vier de geplande presentaties voor zijn rekening nemen.

Vijftien kilo lichter

Aan belangstelling geen gebrek, zo blijkt uit het bomvolle zaaltje van restaurant de Scheuter waar Van Kuijk zijn lezingen houdt. Moeder Anne (51) en Christiana (20) uit het nabijgelegen Waalre zijn ook van de partij. Sinds ze in april met het LCHF-dieet begonnen, verloor Anne al negen kilo en Christina zelfs vijftien. Voorheen aten ze veel pasta, pizza en aardappelschotels. Nu consumeert het gezin meer groenten. Moeder Anne zegt meer zelf te koken en bijna geen ‘potjes en zakjes’ meer te gebruiken. ‘Het nadeel is dat ik uren in de keuken sta.’ Maar dat sorteert wel het gewenste effect. Christina: ‘Ik ga nu naar de sportschool en voel me fitter.’ Anne vult aan: ‘Ik ga nu met de fiets naar het werk. Bovendien is mijn bloeddruk omlaag gegaan. Hopelijk kom ik ooit van de pillen af.’

LCHF-dieet

De initiatiefnemers van GezondDorp Leende, Norbert van den Hurk en Hans van Kuijk, baseren zich op het Low Carb, High Fat-voedingspatroon (LCHF) van de ZuidAfrikaanse wetenschapper Tim Noakes. Volgens hem eten mensen in welvarende landen te veel koolhydraten. Door de juiste vetten binnen te krijgen en weinig koolhydraten kunnen chronische ziekten worden voorkomen, is zijn stellige overtuiging. Koolhydraatarm, suikervrij en eiwit-, vet- en nutriëntrijk voedsel levert de beste resultaten voor de gezondheid, aldus de oprichters van GezondDorp die het dieet vertaald hebben naar Low Carb Healthy Food.

Schijf van vijf

Tijdens zijn presentaties maakt Van Kuijk duidelijk: de aloude Schijf van Vijf als basis voor een gezonde leefstijl werkt niet. ‘Het lukt mensen niet om hiermee blijvend af te vallen.’ Hij verwijst naar zijn persoonlijke situatie jaren geleden. ‘Ik at vetarm en sportte veel. Toch had ik een hoge bloeddruk en zat ik tegen diabetes aan. Ik kon niet nog vetarmer eten en nog meer sporten.’ Hij voelt zich een stuk beter sinds hij het LCHF-dieet volgt. De koolhydraten in de Richtlijn Goede Voeding van de Gezondheidsraad vormen het voornaamste probleem, weet Van Kuijk. Dat zijn er te veel. Een gemiddelde man van vijftig die volgens de Schijf van Vijf eet krijgt dagelijks minimaal 590 kCal aan koolhydraten binnen en maximaal 1134 kCal, becijferde hij. ‘Je moet minimaal een uur intensief sporten om 600 kCal koolhydraten te verbranden. Maar wie doet dat nu dagelijks?’ Hij toont een grafiek van een koolhydraatrijke en vet-eiwitrijke maaltijd. ‘Je ziet, bij de eerste krijg je na het eten een flinke suikerpiek en daarna een dip. Bij vet-eiwitrijk blijft de grafieklijn constant en zie je geen dip.’ Van Kuijk gaat verder: ‘Een hoge suikerpiek zorgt voor een insulinepiek. Die activeert weer de opslag van vet. Op die manier ontstaat insulineresistentie, waardoor suikers niet worden afgebroken. Een frequente hoge insulinespiegel veroorzaakt ontstekingen.’

Denkkader

Dan weer terug naar de Schijf van Vijf: eiwitten, vetten en koolhydraten kunnen allemaal een energiebron zijn. Maar er is een belangrijk onderscheid te maken: eiwitten en vetten hebben meer en andere functies dan koolhydraten. ‘Die laatste zijn alleen puur brandstof’, aldus de grondlegger van GezondDorp. ‘Als je die niet kunt verbranden gaat het mis, zeker als je ook nog eens weinig beweegt.’ Hij doelt op de verhoogde kans op chronische ziekten als diabetes type 2, overgewicht en hart- en vaatziekten. ‘Misschien moeten we de stap maken om het gevestigde denkkader op z’n kop te zetten’, denkt Van Kuijk hardop. ‘De echte risicofactoren voor onze gezondheid zijn namelijk niet (verzadigd) vet en cholesterol, maar suiker en dan vooral industriële fructose’, verzekert de arts. ‘We hebben veel overgelaten aan de industrie en zijn veel graanproducten gaan eten. Hier zitten meer koolhydraten in dan je kunt verbranden.’ Hoewel Van Kuijk een dieet voorstaat met veel vet, noemt hij geraffineerde vetten ‘slecht’. Bij hem draait het om de balans tussen onbewerkte vetten en verzadigde vetten. Ontstaat hier disbalans, dan triggert dat ontstekingen ‘en wordt insulineresistentie aangezet’. Maar ook gebrek aan beweging en chronische stress vormen risicofactoren op chronische ziekten. Natuurlijk heeft de Schijf ook goede kanten. Kuijk: ‘Het is een hulpmiddel dat in portiegrootte laat zien wat je per dag zou moeten binnenkrijgen. Een andere goede zaak is dat er bij de laatste wijziging van twee jaar geleden erin is aangestuurd op suikervermindering en meer focus op natuurlijke vetten. De zuivelvetten zijn weer een beetje teruggewaardeerd.’

Groenten en vezels

‘Groente is steeds de basis bij het voedingsmiddel dat eiwitten en vetten levert. Dus groente met vlees, groente met vis, groente met ei. Dat is steeds de combinatie. De groenten leveren veel vezel en daar hebben we dus niet nog eens extra bewerkte graanproducten voor nodig. Buikklachten na het eten van volkoren graanproducten worden geassocieerd met glutenallergie. Deze klachten treden echter niet altijd op, maar de volkorenproducten leveren wel systeemreacties, zoals immuungemedieerde ontstekingsreacties. Dat zit ‘m niet zozeer in de koolhydraten in de granen, maar in het niet op de juiste manier voorbewerken hiervan. De inname van genoeg vezels is belangrijk, maar ik denk dat het een beetje te veel aandacht krijgt in veel richtlijnen. Als je voldoende groente eet, krijg je ook voldoende vezels binnen.’

Consensus vervanging verzadigd vet

‘Ik heb ook jarenlang gedacht dat verzadigd vet vervangen moest worden door (meervoudig) onverzadigd. Twintig jaar lang droeg ik met volle overgave de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad uit. Maar de resultaten ontbraken structureel. Toen ben ik gaan kijken: wat klopt hier niet, waarom bereiken mensen geen resultaat? Ik doe al vijftien jaar hartrevalidatie en bespreek met mensen na een infarct wat ze aan hun leefstijl moeten verbeteren: stoppen met roken, stress managen, meer bewegen, gezond eten. Dan word je geacht de naleving van de Richtlijnen goede voeding te adviseren. Dat heb ik ook gedaan, maar ik zag nooit verbetering. Mensen vielen niet af en hun diabetes type 2 werd nooit beter. Soms zelfs slechter. Ondanks hun inzet en medicijngebruik bleef het onderliggende vaatprobleem gewoon bestaan. Een paar jaar later was er weer een hartinfarct of was er een dotter- of een omleidingsoperatie nodig. Het kan niet zo zijn dat geen van mijn patiënten snapte hoe die Richtlijnen in elkaar zitten of dat ze mij allemaal liepen te belazeren in de spreekkamer over hoeveel ze tegen die Richtlijnen zondigden. Ik zag nooit verbeteringen.’

Bewijs

‘We zijn de laatste veertig jaar een richting ingeslagen waarbij we de randomized control trials (RCT’s) als hoogste goed van bewijs zijn gaan beschouwen. Deze vorm van onderzoek stamt uit de farmacologie en is een ideaal hulpmiddel om het unifactorieel fenomeen te meten: je kunt één factor veranderen en alle andere factoren binnen de onderzoeksgroep zo gelijk mogelijk houden. Die methode is gekopieerd naar voedingsonderzoek. Voeding is echter geen unifactorieel iets, het is enorm multifactorieel. Dingen grijpen op zoveel manieren op elkaar in. RCT’s zijn gewoon geen geschikt middel voor voedingsonderzoek. Je vindt net zo veel onderzoeken die iets positiefs laten zien als onderzoeken die iets negatiefs aantonen over een LCHF- dieet. We moeten toe naar een ander denkkader: wat vinden wij ‘evidence’ in voeding- en leefstijlonderzoek. We moeten andere soorten bewijslast gaan accepteren.’

Wat moet er dan precies anders?

‘Als je een RCT-onderzoeksopzet maakt, dan ga je je onderzoeksgroep heel strak beschrijven. Ben je een man tussen de 18 en 65 dan mag je meedoen, anders niet. Je mag ook niet roken en bepaalde medicatie gebruiken. In het echte leven zijn deze mensen er ook. Eigenlijk wil je een doorsnee van de bevolking en daar de metingen van zien, maar dat is dan nog niet per se bewijs. Als het geen RCT is, vinden mensen het lastig om de uitkomsten van een onderzoek als bewijs te zien. Maar heel veel individuele studies leveren ook bewijs uit de praktijk. Ik denk dat voedingswetenschappers wel erg blijven vasthouden aan wat we al veertig, vijftig jaar aan het proberen zijn en wat steeds maar niet lukt. Als dit in de natuurkunde zo zou zijn, dan zou de hypothese al lang verworpen zijn en zou men zeggen: we hebben een nieuwe hypothese nodig.’ ‘Ik ben geen voedingsspecialist. Hoewel ik er nu inmiddels wel wat vanaf weet. Ik heb er niet voor gestudeerd, maar ben wel bezig met echte mensen in het echte leven en ik heb gezien dat we met de Schijf gewoon geen resultaat halen. Dat wilde ik veranderen en daarom begon ik GezondDorp op basis van het LCHF-dieet. De grote namen in de voedingswetenschap zullen keihard tegengeluid blijven geven.’

Resultaten

‘Als ik naar de resultaten in ons dorp kijk, dan is er nu een kleine trend omhoog te zien in de BMI van de mannelijke deelnemers. Dat zou ik graag beter zien. We hebben mensen geen strikte richtlijnen meegegeven over ‘zo moet het en dit mag niet’. Sommige mensen gaan supergoed aan de slag en sommige mensen rommelen maar wat aan en alles wat daar tussenin zit. Van dat gemiddelde zie je hier de cijfers (zie kader Resultaten GezondDorp). Dat is in die zin teleurstellend, dat je wilt dat iedereen een topresultaat haalt. Dat zie je niet in deze cijfers. Maar wie de mensen kent, zeker de huisarts (Norbert van den Hurk, red.), ziet de duidelijke trend dat mensen die het dieet goed naleven de betere resultaten hebben.’ De boodschap van GezondDorp is simpel, praktisch en biedt veel ruimte voor eigen invulling, geeft Van Kuijk aan. Aan het initiatief doen momenteel 150 mensen actief mee op een totaal van de 230 die in de database zitten. Naar schatting eten zo’n duizend mensen in het dorp koolhydraatarm en denkt de rest erover na. Hoe groot de impact van GezondDorp zal zijn op de hele regio Zuidoost-Brabant zal pas duidelijk worden over een paar jaar. In het najaar van 2016 begon GezondDorp naar aanleiding van de verontrustende resultaten die dat jaar uit de Gezondheidsmonitor van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu naar voren kwamen over Leende: het dorp is te dik. Pas in 2020 volgt de volgende Gezondheidsmonitor. Van Kuijk kijkt uit naar deze resultaten. Intussen stoomt hij op volle kracht door met GezondDorp. ‘Naar aanleiding van onze presentatie op het congres Arts en Voeding in april waren er veel andere foodprofessionals die vroegen: zoiets willen we eigenlijk ook wel – hoe zet je mensen in beweging om een gezonde leefstijl te adopteren? In oktober zitten we daarom met de Vereniging Arts en Voeding om de tafel om daarover te praten.

Resultaten GezondDorp

(populatie 150; onderzoeksperiode oktober 2016-april 2018)

• Buikomtrek neemt af, hoewel na verloop van tijd bij mannen weer een lichte stijging te zien is. ‘Er is een afname, maar het kan veel beter. Niet iedereen doet het even goed’, legt Van Kuijk uit.
• De BMI daalt in de eerste drie maanden en stabiliseert daarna bij vrouwen. Bij de mannelijke deelnemers stijgt deze weer.
• Het LDL-cholesterol stijgt tot boven de 3 (moet lager zijn dan 3). In de tweede helft van de onderzoeksperiode daalt het LDL. ‘Maar met de vetverhouding gebeurt niet veel’, zegt Van Kuijk.
• Hoewel de resultaten beter kunnen, ziet Van Kuijk een lichte verbetering in het lipidenprofiel. Ook zijn in een jaar tijd € 8.000 aan medicijnkosten bespaard. ‘Vijftig van de 230 mensen in onze database gebruiken minder medicatie. Puur door andere voeding.’




Lees ook de reactie van het Voedingscentrum op GezondDorp Leende.

Reageer op dit artikel