artikel

Media-aandacht voor diabetesonderzoek geanalyseerd: overdrijving ligt op de loer

Algemeen

Media-aandacht voor diabetesonderzoek geanalyseerd: overdrijving ligt op de loer

Nieuwe behandelingen voor diabetes zijn volop in het nieuws. Onderzoek daarnaar is natuurlijk zeer belangrijk. Deskundigen maken zich echter wel zorgen over de manier waarop erover wordt geschreven in de media. Dit artikel komt uit de printuitgave van Voeding Nu 6.

Het is op zich een vorm van correcte journalistiek om regelmatig verslag te doen van tussenstappen in fundamenteel onderzoek. Ook wetenschappers hebben er soms baat bij dat resultaten in een vroeg stadium worden verspreid. Onderzoek komt op die manier onder de aandacht, ook van subsidieverstrekkers. Het vroegtijdig publiceren van bevindingen kan echter ook negatieve consequenties hebben en een vorm van journalistieke overdrijving zijn. Het duurt immers soms jaren, of zelfs decennia, voordat uit onderzoek een concrete behandeling volgt die, zonder grote bijwerkingen, bij alle patiënten kan worden toegepast – als zo’n behandeling al beschikbaar komt, en ook nog eens vergoed wordt.

Wat in de media vaak ontbreekt, is een goed beschreven context waarin de daadwerkelijke kansen op een nieuwe behandeling worden toegelicht. Nog een veelvoorkomende vorm van overdrijving, vaak in verslagen van observationeel onderzoek, is het uitvergroten of opblazen van conclusies. Het gebeurt ook dat journalisten of geïnterviewden zelf gezondheidsvoordelen toewijzen aan voedingsmiddelen, terwijl daar nog niet voldoende onderzoek naar gedaan is. Zo keert de discussie over de voordelen van wijnconsumptie regelmatig terug in de media, prijst een groenteteler zijn ‘micro-greens’ aan als therapeutisch bij diabetes, beveelt ‘Ice man’ Wim Hof zijn ademhalingsmethode aan als ‘diabetes-omkerend’ en wordt het paleodieet tot heilzaam tegen diabetes gebombardeerd op basis van simpele ervaringsverhalen. Er is nog weinig kwantitatief onderzoek gedaan dat (de effecten van) dergelijke ongefundeerde claims en overdreven media- aandacht in kaart brengt.

EMIT

Het onderzoeksproject Effects of Messages about Innovative Treatments (EMIT), heeft onlangs in Public Health een kwantitatieve studie gepubliceerd over de aandacht in kranten voor diabetesbehandelingen. EMIT is een samenwerkingsverband tussen de onderzoeksgroep Persuasive Communication van de Radboud Universiteit Nijmegen en het lectoraat Innovaties van Zorgprocessen in de Farmacie van de Hogeschool Utrecht. Voor dit onderzoek werden voor de jaren 2011 – 2016 alle Nederlandse krantenberichten over nieuwe behandelingen en gezondheidsclaims met betrekking tot diabetes mellitus verzameld en geanalyseerd. Voor elk bericht werd bepaald of de auteur op enigerlei wijze verwijst naar positieve resultaten in een groep patiënten. De belangrijkste onderzoeksvraag was: ‘Wat is het percentage besproken nieuwe diabetesbehandelingen in krantenberichten dat door de schrijver ondersteund wordt met klinisch wetenschappelijk bewijs in patiënten?’

Aanpak

Voor de periode januari 2011 – december 2016 zijn alle katernen van het Algemeen Dagblad, de Volkskrant, de Telegraaf, Trouw en het Parool gescreend op nieuws, verhalen, recepten, ingezonden brieven en columns die diabetes als onderwerp hadden. Daarna zijn 2.699 artikelen volledig gelezen om te bepalen of daarin een relatie beschreven werd tussen enerzijds een medische innovatie, voedingsproduct, activiteit of omgevingsfactor en anderzijds het verbeteren van een aan diabetes gerelateerde medische uitkomst, zoals insulinegevoeligheid, kwaliteit van leven of obesitas. Criterium was dat diabetes hierbij steeds specifiek genoemd werd. Berichten over reeds bestaande behandelingen, diëten of over gangbare leefstijladviezen werden niet meegenomen in de analyses.

Resultaten

Jaarlijks publiceren de vijf landelijke dagbladen tezamen gemiddeld ruim 100 unieke artikelen over een innovatieve manier om diabetes te behandelen. Dit aantal neemt elk jaar toe. De beschreven innovaties lopen uiteen van nieuwe cognitieve gedragstherapieën, stamceltherapie, kunstmatige alvleeskliersystemen en het inkapselen of transplanteren van bètacellen, tot aan muziektherapieën, acupunctuur en het consumeren van walnoten, kurkuma of kaneel. Enkele innovaties kwamen herhaaldelijk voor in verschillende fases van onderzoek of in meerdere kranten. Van de gevonden beschrijvingen om diabetes te behandelen was 30% aan voeding gerelateerd. Dat is iets meer dan het aantal berichten over mogelijke nieuwe geneesmiddelen (27%).

Beperkte bewijskracht

Opmerkelijk was dat minder dan 1 op de 5 nieuwsberichten (17%) een verwijzing bevatte naar een klinische onderbouwing (dat wil zeggen, vastgesteld door patiëntonderzoek) voor het succes van een medische toepassing. De reden hiervoor was niet alleen dat veel farmaceutische onderzoek nog pas in een laboratorium- of proefdierfase zat. Berichten gingen ook vaak over voedingsclaims gebaseerd op correlationeel onderzoek of over behandelmethodes die helemaal niet wetenschappelijk onderzocht waren en slechts gebaseerd op persoonlijke ervaringen. Met name voor gezondheidsclaims over voeding werd een significant lager percentage klinisch bewijs aangevoerd dan voor alle andere soorten claims: slechts 7% van alle berichten waarin nieuwe diëten of voedingsproducten werden aangeprezen, verwees naar klinisch bewijs uit patiëntonderzoek. Ter vergelijking: 25% van de berichten over farmaceutisch en biomedisch onderzoek bevatte een verwijzing naar klinisch succes in patiënten.

Vervolgonderzoek

Media hebben enerzijds de belangrijke rol het publiek te informeren, ook als het gaat om innovatieve en veelbelovende ontwikkelingen in de medische wetenschap. Anderzijds kunnen vroegtijdige berichten over therapieën waar nog geen klinisch bewijs voor is valse hoop, frustraties en verwarring opwekken bij patiënten. Daarnaast kan voorbarige berichtgeving leiden tot ongefundeerde gedragsaanpassingen. Claims over voeding kunnen patiënten ertoe aanzetten anders te gaan eten, terwijl er voor de positieve effecten onvoldoende bewijs is. Zo kunnen ze zelfs hun gezondheid verder in gevaar te brengen. In het EMIT-project worden daarom nieuwe studies gedaan, waarin onderzocht wordt hoe patiënten reageren op nieuwsberichten over behandelingen. Het gaat dan over hun emotie, kennis en voornemens tot therapietrouw. De reacties van patiënten wordt niet alleen gerelateerd aan berichtgeving maar ook aan specifieke patiënteigenschappen. Daarnaast onderzoekt EMIT de sociale media, waar een geheel andere dynamiek heerst dan in de traditionele media. Op de website van het EMIT-project staat meer over de doelstellingen en bevindingen van dit onderzoek.

Referenties

Clinical evidence vs preliminary speculation in newspaper coverage of diabetes innovations: a quantitative analysis
Smith DE, Wilson AJ, & Henry DA. Monitoring the quality of medical news reporting: early experience with media doctor. Medical journal of Australia. 2005 Aug 15;183(4):190.

Reageer op dit artikel