artikel

Het predicaat biologisch alleen is niet meer voldoende

Algemeen

Het predicaat biologisch alleen is niet meer voldoende

Op de beurs voor biologische producten Biofach die in februari voor de dertigste keer werd gehouden, stond het thema gezondheid dit jaar centraal. Tijdens het aanpalende congresprogramma gingen voedingsdeskundigen in op de vraag of biologische producten gezonder zijn dan reguliere. Ook werden tijdens de beurs in Neurenberg de nieuwste cijfers rond de consumptie van biologische voedingsmiddelen gepresenteerd. Dit artikel komt uit de printuitgave van Voeding Nu 2.

De productie en consumptie van biologische producten zit nog steeds in de lift, zo bleek uit de meest recente cijfers die tijdens Biofach werden gepresenteerd (zie kader). Het aandeel van de biologische productie op het totaal van de landbouwsector groeide met zeven procent in 2017 tot meer dan 12 miljoen hectaren wereldwijd. En sinds 2000 groeide de verkopen van biologische voeding in Europa van 7 procent tot 37 procent. De groei wordt vooral veroorzaakt door het toegenomen aanbod dat via de supermarkten wordt verkocht; het aandeel dat via speciaalzaken of natuurvoedingswinkels wordt verkocht, groeit ook nog steeds, maar minder hard dan in de supermarkten.

Commotie

Volgens Diana Schaack, analist van onderzoeksbureau AMI (Agricultural Market Information), die een presentatie hield over de biologische sector in Duitsland, moeten de natuurvoedingswinkels een antwoord zien te vinden op de toegenomen concurrentie van supermarkten. ‘Supermarkten en discounters hebben hun productaanbod in de afgelopen jaren fors uitgebreid, dat heeft de groei van de natuurvoedingswinkels wat afgevlakt’, weet zij. ‘Ze moeten op zoek naar een nieuwe marketing.’

Eind vorig jaar ontstond in de biologische sector van Duitsland en daarbuiten veel commotie over de samenwerking van supermarktketen Lidl en Bioland. Bioland is het grootste Duitse verband van samenwerkende producenten in de biologische landbouw. ‘Het idee van een prijsvechter als Lidl past niet helemaal bij het beeld dat mensen van biologische landbouw hebben: kleinschalige productie en goede prijzen voor de boeren’, zegt Schaack. ‘De vraag is wat beter is: aan de ene kant een groter en makkelijker toegankelijk aanbod voor de consument, aan de andere kant het idee van de discounter die bekend staat om zijn lage prijzen.’ Het is volgens haar een moeilijk te keren trend, aangezien een andere supermarktketen, Kaufland, onlangs een verbond aanging met de biologische keurmerkorganisatie Demeter. ‘Het zet de hele sector aan het denken over inkoop van biologische producten en de manier waarop ze in winkels worden aangeboden.’

Commerciële motieven

Volgens de Duitse internist en voedingsprofessor Johannes Georg Wechsler, hoogleraar aan de universiteit van München en vertegenwoordiger van het Duitse samenwerkingsverband Artsen en voeding, zouden zijn landgenoten juist blij moeten zijn met het initiatief van Lidl. ‘Ik denk niet dat we met biologische landbouw de wereldbevolking kunnen voeden’, zegt hij. ‘Als artsen pleiten wij ervoor om te streven naar een aandeel biologische voeding van ongeveer dertig procent. Het is bewezen dat mensen die biologische voeding eten, gezonder leven. Wat is erop tegen als een supermarktketen als Lidl ervoor zorgt dat biologisch voor veel meer mensen toegankelijk wordt? Lidl is een discounter, maar aan de andere kant ook een bedrijf dat aan universiteiten een tiental leerstoelen financiert die zich bezig houden met allerlei aspecten die voedsel en voedselproductie aangaan. Dat gaat niet louter om commerciële motieven.’

Biologische landbouw wereldwijd

Europa is na Australië het continent waar op de meeste
landbouwgrond volgens een biologische werkwijze voeding
wordt verbouwd. Volgens het onderzoeksinstituut voor biologische
landbouw (FIBL) dat de sector dit jaar in kaart
bracht, heeft Australië wereldwijd gezien het grootste aandeel
biologische landbouwgrond (51%), gevolgd door Europa
(21%), Latijns Amerika (11%), Azië (9%), Noord-Amerika
(5%) en Afrika (3%). In Australië zelf is 35,65 procent van
het landbouwareaal biologisch.

De landen met de grootste oppervlaktes aan biologische
landbouw in Europa zijn Spanje (2,08%), Italië (1,91%),
Frankrijk (1,73%) en Duitsland (1,37%).

Het aandeel biologisch bebouwd land groeide in 2017 met 7
procent tot 7,2 procent van het totaal, wat neerkomt op
ruim 12 miljoen hectaren biologische landbouwgrond.

Supermarkten

Ook in andere landen met een grote markt voor biologische voeding zijn het vooral de supermarkten die bijdragen aan de groei in de sector. Zo steeg in Frankrijk het aandeel biologische producten in de eerste helft van 2018 met 21 procent. In Italië ging het vorig jaar om een stijging van 9 procent ten opzichte van het jaar ervoor. Met name de discounters waren daar in opkomst. Hun omzet steeg met 35 procent ten opzichte van 2017. Ook in Groot-Brittanië (UK) zijn het de prijsvechters die de agenda bepalen, aldus Martin Sawyer, directeur van de Soil Association Certification in de UK. ‘De totale groei van biologisch via de supermarkten was niet zo heel sterk ten opzichte van andere kanalen, 3,3 procent. De groei van biologisch vindt in de UK vooral plaats in de categorie thuisbezorging (14,2 procent) en in gespecialiseerde winkels (6,2 procent). Het zijn met name de discounters Aldi en Lidl die bij ons de trend zetten. De andere grote ketens zijn druk doende daar een antwoord op vinden.’

Voedsel- en drankanalist, Katya Witham, van onderzoeksbureau Mintel, die tijdens de Biofach cijfers presenteerde over trends bij consumenten, bevestigt de groei van het aandeel biologisch op de Europese markten. In 2018 had 16 procent van alle nieuwe dranken en voedingsmiddelen een claim over biologisch, terwijl dat tien jaar eerder slechts 7 procent was. ‘De ogen zijn gericht op biologisch’, zegt zij. ‘Voedselveiligheid, de natuurlijke omgeving en een goede gezondheid voeden de vraag naar meer biologische producten. Er komen jaarlijks meer gecertificeerde producten bij. Op wereldschaal kunnen we Europa zien als een “biologisch powerhouse”. In de afgelopen tien jaar is het aantal innovaties in Europa ten opzichte dat van andere werelddelen enorm gegroeid.’

Ook constateert zij dat het percentage consumenten dat weleens of vaker per week biologisch koopt enorm is gegroeid. ‘En meer dan ooit zijn mensen bereid daarvoor een hogere prijs te betalen’, zegt zij. In landen als Frankrijk, Spanje, Italië, Duitsland en Polen is 30 procent van de bevolking bereid meer te betalen voor biologische producten. ‘Dat is een van de drijvers voor de ontwikkeling van de sector’, aldus Witham. ‘De belangrijkste reden om biologisch te kopen is de afwezigheid van ‘nasties’; consumenten vermijden meer dan ooit producten waarin niet-natuurlijke grondstoffen of mogelijk reststoffen zitten, zoals pesticiden, hormonen, chemicaliën, additieven of producten die genetisch veranderde bestanddelen bevatten.’

Biologisch gezonder

Volgens de Mintel-analist koopt een derde van de Europese consumenten biologisch omdat ze denken dat dit gezonder is. ‘Het gaat om een perceptie-halo van gezondheid dat ontstaat door een clean label’, zegt Witham. ‘Tegelijkertijd stellen steeds meer consumenten de vraag (meer dan 60 procent) wat het wetenschappelijke bewijs is achter de claim dat biologische levensmiddelen gezonder zijn dan niet-biologische producten. Sinds consumenten kritischer zijn geworden op de voedsel- en drankenindustrie is dat ook gaan gelden voor de biologische sector. Als niet duidelijk is waarom een product gezonder is, gaan mensen steeds meer op zoek naar de waarheid achter de reden waarom het een gezonder is dan het ander. Ze willen weten waar het vandaan komt, hoe veilig het geproduceerd is, waarom het duurder is dan een regulier product.’

Ze illustreert de invloed van prijs aan de hand van een voorbeeld. Consumenten in Groot-Brittannië kregen de vraag voorgelegd of ze biologisch of niet-biologisch vlees wilden kopen. Zonder de prijs te kennen, koos 49 procent voor het biologische product en 46 procent voor het reguliere. Toen de onderzoekers de prijs erbij gaven, bleek nog slechts 28 procent bereid het duurdere, biologische vlees te kopen. Een groter deel van de ondervraagden, 37 procent, gaf na het horen van de prijs de voorkeur aan het niet-biologische. ‘Prijs blijkt een primaire barrière om wel of niet biologisch voedsel te kopen’, zegt Witham. ‘Dit legt de bewijslast bij producenten om de hogere prijs voor consumenten te rechtvaardigen. Ruim een derde van de door ons ondervraagde consumenten vraagt daarom.’

Samenvatting

Het keurmerk ‘biologisch’ alleen is voor veel consumenten in Europa niet meer voldoende om een hogere prijs voor een product te vragen. Consumenten zijn bereid meer geld voor biologische producten neer te tellen, maar ze willen wel de rechtvaardiging voor deze prijs kennen. Daarbij zijn andere dan biologische aspecten tevens belangrijk, zoals een eerlijke productieprijs en dierenwelzijn. In Duitsland vindt het merendeel van de consumenten het belangrijker producten van lokale producenten komt dan dat ze biologische zijn gemaakt. In een discussieforum bespraken voedingskundigen de gezondheidswaarde van biologische voedingsmiddelen.

Holistische aanpak

Hoewel voedselveiligheid en ‘free from’ nog steeds belangrijke drijfveren zijn voor consumenten om biologische producten te kopen, neemt de Mintel-onderzoeker ook een trend waar dat consumenten steeds holistischer naar hun gezondheid en voeding kijken. ‘Het predicaat biologisch alleen is niet meer voldoende. Een biologisch keurmerk wordt steeds meer een onderdeel van andere eigenschappen die aan producten moeten hangen, zoals veganistisch, glutenvrij of ethische eigenschappen waarin rekening gehouden is met dierenwelzijn en een milieuvriendelijke verpakking. Met name in Spanje en Italië is meer dan 60 procent van de consumenten in de veronderstelling dat biologische producten gepaard moeten gaan met dierenwelzijn. En in Duitsland geeft 77 procent van de ondervraagden aan lokaal geproduceerd voedsel belangrijker te vinden dan de claim of het biologisch is of niet.’

Gezonder of niet

Tijdens een discussieforum op Biofach gingen verschillende voedingswetenschappers met elkaar in gesprek over de vraag of biologische producten gezonder zijn dan reguliere. Een hard fysiologisch onderbouwd bewijs kon er niet gegeven worden, maar uit twee recente epidemiologische studies in Frankrijk en Duitsland komt naar voren dat mensen die voor biologische voeding kiezen, over het algemeen een gezonder eetpatroon hebben. Volgens Carola Strassner, voedingshoogleraar aan de Universiteit van Münster, is er nog weinig hard bewijs dat biologische voeding qua nutriënten beter is dan reguliere voeding, maar ze ziet wel aanwijzingen dat biologische voeding over het algemeen een wat hoger vitamine C-gehalte heeft, meer essentiële vetzuren en secundaire plantmetabolieten. ‘Ook is een voedingspatroon waarin vaker biologisch voedsel wordt ingenomen, geassocieerd is met een gereduceerd risico op kanker. Het gaat daarbij om associaties die gevonden zijn voor kanker aan borst, prostaat, huid en dikke darm, non-Hodgkin en lymfoomkankers’, aldus Strassner.

Haar collega van de Universiteit van München, Johannes Wechsler, vindt dat er gestreefd moet worden naar een aandeel van 30 procent biologisch in alle maaltijden. ‘Daarbij moet het aandeel suiker, totaal vet en zout in de voeding omlaag en de hoeveelheid vezel omhoog’, aldus Wechsler.

Maatschappelijke kosten

In relatie hiermee werd aangehaald dat de maatschappelijke kosten in Duitsland door een verkeerde voeding jaarlijks 16,8 miljard euro bedragen, waarvan 8,6 miljard euro in verband wordt gebracht met een te hoge suikerinname, 5,3 miljard met een te hoge zoutinname en 2,9 miljard met een te hoge inname verzadigd vet. Volgens een onderzoek dat is gepubliceerd in de Pharmazeutische Zeitung is de schatting, dat op wereldschaal een verkeerde voeding 3,5 biljoen euro kost, 5 procent van de totale economische omzet. Eén op de drie mensen leidt aan de gevolgen van een verkeerde voeding (ondervoeding, overgewicht, obesitas, enzovoorts). ’De helft van het aantal ziektes die wij als artsen behandelen hebben een voedingsgerelateerde oorzaak’, besluit Wechsler. ‘Producten moeten terug in zout, suiker en kilocalorieën, we moeten af van de XXL-verpakkingen. Het tempo waarin dat gebeurt, zou sneller moeten. Maar mensen zijn lastig te veranderen. Hiervoor zou een bonus-malussysteem in de gezondheidszorg naar mijn idee een handig instrument kunnen zijn om gezondheid van mensen te stimuleren. Ongezond gedrag wordt dan niet beloond.’

Verkoop wereldwijd en in Europa

De verkoop van biologische producten gebeurt wereldwijd steeds meer via de supermarkten. Volgens een marktonderzoek van FIBL is de Verenigde Staten koploper (44%), gevolgd door Europa (37%), China (8%) en Canada (3%). In Europa zijn Duitsland, Frankrijk, Italië de drie grootste markten. Het marktaandeel biologisch op het totaal is het hoogst in Denemarken (13,3%), gevolgd door Zweden (9,1%), Zwitserland (9,0%), Oostenrijk (8,6%), Luxemburg (7,3%), Duitsland (5,1%), Nederland (4,5%), Frankrijk (4,4%), Italië (3,2%) en Spanje (2,8%). Ter vergelijking: het marktaandeel van biologisch op de totale markt in de Verenigde Staten is 5,5%. Populaire biologische producten zijn eieren. In Denemarken ligt het marktaandeel van de biologische eieren op 32,6 procent, in Frankrijk op 29,6 procent. Nederland staat met een marktaandeel van 15,3 procent op de zevende plaats in Europa.

Reageer op dit artikel