artikel

Preventie van hart- en vaatziekten door aanpassingen in de leefomgeving

Algemeen

Preventie van hart- en vaatziekten door aanpassingen in de leefomgeving

Mensen met een lage sociaaleconomische positie hebben vaak een ongezondere leefstijl dan mensen met een hogere. Leefstijlinterventies bereiken de eerstgenoemde doelgroep vaak niet. Dit artikel komt uit de printuitgave van Voeding Nu 2.

De omgeving blijkt een belangrijke factor bij het slagen van een interventie. Het Supreme Nudge-onderzoeksproject grijpt juist die omgeving aan als manier om gedrag te veranderen en maakt gebruik van kwantitatieve en kwalitatieve methoden om een omgevingsinterventie in de supermarkt en een gepersonaliseerde beweeg-app te ontwikkelen, te implementeren en te evalueren.

Sociale ongelijkheid

Interventies gericht op het stimuleren van een gezonde leefstijl kunnen sociale ongelijkheid vergroten, omdat juist de doelgroep met een lage sociaaleconomische positie (SEP) slechter bereikt wordt of zich eerder aan interventies onttrekt. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat interventies zich veelal richten op individuele determinanten van gedrag, zoals kennis, attitudes en intenties. Bovendien zijn deze interventies veelal niet effectief op de lange termijn, mede doordat er geen rekening gehouden wordt met de context waarin leefstijlkeuzes gemaakt worden. Ondertussen is het juist vaak de context die mensen in bepaalde leefstijlpatronen ‘duwt’, bijvoorbeeld door het grote aanbod van betaalbare, verleidelijke maar veelal ongezonde voeding of door een beweeg-onvriendelijke omgevingen.

Chronische ziekten

Een ongezond voedingspatroon en onvoldoende lichaamsbeweging dragen in belangrijke mate bij aan de ziektelast door chronische ziekten zoals diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. De preventie van harten vaatziekten richt zich vooral op individuele risicofactoren, zoals onvoldoende kennis over gezonde voeding, of onvoldoende motivatie om genoeg te bewegen. Er is echter in toenemende mate erkenning dat preventiemaatregelen gericht op deze individuele risicofactoren te weinig, alleen voor korte tijd, of helemaal niet werken en dan vooral bij de mensen met een lage SEP. Een mogelijke verklaring voor de ineffectiviteit van dit soort strategieën is dat de context waarin mensen leefstijlkeuzes maken niet wordt beïnvloed.

Keuzes

Een verandering van die omgeving waarin mensen leefstijlkeuzes maken is wellicht een goede manier om een gezonde leefstijl gemakkelijker te maken. Tevens is het middels omgevingsveranderingen makkelijker om ook de moeilijk bereikbare groepen te bereiken, omdat iedereen wordt blootgesteld aan deze omgeving. Het is waarschijnlijk dat gedragsverandering door middel van omgevingsveranderingen beter werkt op de lange termijn, omdat gewoontes zo geleidelijk aan worden aangepast. De supermarkt is een belangrijke context waarin voedingskeuzes worden gemaakt. De meeste Nederlanders kopen hun eten en drinken bij een supermarkt en tijdens het boodschappen doen worden ze beïnvloed door de supermarktomgeving (wat is er te koop, hoe duur is dat, hoe gemakkelijk is een product te vinden of te pakken, hoe opvallend staat het gepositioneerd?).

Er is al langer bekend dat prijsmaatregelen (gezondere producten goedkoper maken of ongezondere producten duurder maken) zorgen voor een verandering in aankoopgedrag. Nudging is een concept waarbij de omgeving zo wordt aangepast dat consumenten een subtiel duwtje in de rug krijgen om de gezondere producten te kiezen (bijvoorbeeld doordat deze op ooghoogte worden geplaatst), maar waarbij de mogelijkheid om voor andere opties te kiezen aanwezig blijft. Kortdurende studies hebben laten zien dat nudging het aankoopgedrag en de voedingsinname kan beïnvloeden. Of prijsmaatregelen en nudging (alleen of samen) ook een positief effect hebben op het risico op hart- en vaatziekten is echter tot op heden onbekend. Ook keuzes over bewegen worden de hele dag door gemaakt: of je ’s morgens op de fiets naar het werk gaat, of je op het werk de trap neemt, of je ’s avonds wel of niet gaat sporten, enzovoorts. Beweegpatronen verschillen van persoon tot persoon en ook de redenen om te bewegen verschillen. Gepersonaliseerd advies lijkt daarom de beste manier om bewegen gemakkelijker te maken. Via bijvoorbeeld een mobiele app kan worden gemeten hoeveel mensen bewegen, waar ze dit doen en hoe intensief ze dit doen. Hier kan real-time gepersonaliseerde feedback op worden gegeven (nudging op persoonsniveau), zodat mensen worden geholpen bij het maken van gezonde beweegkeuzes.

Project supreme nudge

In het Supreme Nudge-project worden deze beide componenten bij elkaar gebracht. Dit vijf jaar durende project, dat gefinancierd wordt door de Hartstichting en ZonMw, beoogt het risico op hart- en vaatziekten te verminderen door het implementeren van een supermarktinterventie en een mobiele beweeg-app. Het project werkt toe naar een hoofdstudie waarbij deze gecombineerde interventiecomponenten gedurende twaalf maanden worden geïmplementeerd en vervolgens geëvalueerd. Bij het project zijn verschillende universitaire centra betrokken en wordt samengewerkt met de supermarktketen Coop. Om ervoor te zorgen dat het project duurzaam is en wordt ingebed in bestaande structuren en systemen, worden vanaf het begin van het project verschillende partijen betrokken. Er wordt een evenwicht gezocht tussen de behoeftes en mogelijkheden van stakeholders, zoals supermarktondernemers en consumenten met een lage SEP, en effectief bewezen strategieën vanuit de wetenschap. Het Supreme Nudge-project is in 2017 gestart en is begonnen met kwalitatief onderzoek naar de behoeftes, eigenschappen en mogelijkheden van de lage SEPdoelgroep en de supermarktketen Coop. Daarnaast worden er prijsmaatregelen, nudges en een mobiele beweeg-app ontwikkeld en getest.

Virtuele supermarkt

Het testen van de prijsmaatregelen en nudges gebeurt onder andere in een virtuele supermarktomgeving, waarin het gemakkelijker is om bijvoorbeeld prijzen en de schapinrichting te veranderen dan in een echte supermarkt. Het design en de inhoud van de mobiele beweeg-app worden besproken met de lage SEP-doelgroep en aangepast waar nodig. De resultaten van de kwalitatieve en kwantitatieve analyses van deze pilottests zullen worden gecombineerd met de resultaten van literatuuronderzoek en de mogelijkheden binnen de supermarkt. Voor de hoofdstudie zullen acht tot twaalf Coop-supermarkten worden geselecteerd. Een geselecteerd aantal klanten van deze supermarkten zal worden gevraagd mee te doen aan het onderzoek. De supermarkten zullen willekeurig worden toegewezen aan 1 van de 4 interventie-armen:
1. Een controle-arm;
2. Een interventie-arm waarin alleen nudges in de supermarkt worden ingezet;
3. Een interventie-arm waarbij nudges in de supermarkt worden ingezet en deelnemers de mobiele beweeg-app gebruiken;
4. Een interventie-arm waarbij nudges en prijsmaatregelen in de supermarkt worden ingezet en deelnemers de mobiele beweeg-app gebruiken.

Volwassenen met een lage SEP die regelmatig hun boodschappen doen bij één van de geselecteerde supermarkten komen in aanmerking om mee te doen aan het onderzoek. Zij worden over de tijd gevolgd, waarbij er op verschillende tijdspunten metingen worden verricht en vragenlijsten worden ingevuld. Cardiometabole gezondheid zal worden gemeten aan de hand van bloeddruk, cholesterol, HbA1c of glucose en middelomtrek. Leefstijlgedragingen zullen worden gemeten door middel van gevalideerde vragenlijsten en meetinstrumenten. Tot slot worden er ook data verzameld over sociaal-cognitieve factoren zoals eigen effectiviteit en bewustzijn van de interventie, frequentie van gebruik van de beweeg- app en klanttevredenheid.

Mogelijkheden

De interventie duurt in totaal twaalf maanden. Tijdens en na afloop van de interventie vindt ook een uitgebreide procesevaluatie plaats. In deze procesevaluatie wordt onder andere gekeken naar het bereik van de interventie, de adoptie door de supermarktketen, mogelijke barrières die worden ervaren en mogelijkheden voor opschaling van de interventie. Het Supreme Nudge-project biedt een unieke mogelijkheid om de korte- en langetermijneffecten van een gecombineerde supermarkt- en beweeg-app-interventie te bestuderen. De resultaten zullen belangrijke aanknopingspunten bieden voor de preventie van hart- en vaatziekten waarbij ook mensen met een lage SEP worden bereikt.

De achtergrond en de opzet van het Supreme Nudge-project zijn onlangs gepubliceerd. Het volledige artikel is te vinden op: https://bmcpublichealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12889-018-5839-1.

Referentie

Lakerveld J, Mackenbach JD, De Boer F, Brandhorst B, Broerse JEW, De Bruijn GJ, Feunekes G, Gillebaart M, Hoenink J, Mensink F, Middel C, De Ridder DTD, Rutters F, Sluijs I, Van der Schouw YT, Schuitmaker TJ, Te Velde SJ, Velema E, Waterlander W, Brug J, & Beulens JWJ. Improving cardiometabolic health through nudging dietary behaviours and physical activity in low SES adults: design of the Supreme Nudge project. BMC Public Health. 2018;18(1):899.

Financiering van het project: Dit onderzoek maakt deel uit van het CVON, een initiatief met steun van de Hartstichting en ZonMw (CVON2016-04 SUPREME NUDGE). De financiers hebben geen rol in de uitvoering van de studie, de analyses en interpretatie van de data of de beslissing om resultaten te publiceren.

Reageer op dit artikel