artikel

Bariatische psychologie *

Voeding en gedrag

Bariatische psychologie *

In tegenstelling tot de traditionele aanpak van obesitas, (diëten, gedragsmodificatie, beweging en medicatie), is de chirurgische behandeling, bariatische chirurgie, meestal wél succesvol. Het zorgt in de eerste plaats voor fors gewichtsverlies en verbetering of genezing van comorbiditeiten maar het verbetert ook het psychisch en sociaal functioneren, eetgedrag en kwaliteit van leven. Bariatrische chirurgie is geen alternatief voor het volgen van een dieet. Het is eerder een manier waarmee een gezonder voedingspatroon of dieet wordt ‘afgedwongen’.

Obesitas is de ziekte van de 21e eeuw. In Nederland is ongeveer 12 procent van de volwassenen obees, dit is een verdubbeling in de laatste 20 tot 30 jaar. De prevalentie van morbide obesitas (BMI ≥ 40) wordt geschat op ongeveer 1,5 procent. Vooral morbide obesitas gaat gepaard met een vergroot risico op morbiditeit en mortaliteit, psychische en sociale problematiek en een lage kwaliteit van leven. Psychische gevolgen zijn onder meer: angst, depressie, een negatief lichaamsbeeld en een lage zelfwaardering. Op sociaal gebied hebben mensen met extreem overgewicht vaak te kampen met vooroordelen, discriminatie, onbevredigende relaties en werkproblemen. Voldoende redenen dus om extreem overgewicht te lijf te gaan.

Vanwege de toename van het aantal mensen met extreem overgewicht en de successen die met operaties kunnen worden behaald, is de afgelopen jaren het aantal uitgevoerde bariatrische operaties aanzienlijk toegenomen. Ook in Nederland zien we deze toename (van bijna 600 in het jaar 2000 naar meer dan 2000 in 2005, zie kader). Het gaat vooral om het aanbrengen van een maagband (Adjustable Gastric Banding, AGB). Een maagband is, net als de maagverkleining (Vertical Banded Gastroplasty, VBG), een restrictieve ingreep: er wordt een kleine voormaag gemaakt (waardoor de patiënt zich eerder verzadigd voelt). Ook wordt er een nauwe doorgang (stoma) naar de rest van de maag gemaakt (waardoor de passage van vast voedsel wordt afgeremd). Omdat de patiënt eerder verzadigd is en omdat het eten van te veel vast voedsel kan leiden tot pijn, misselijkheid en overgeven, zal de patiënt naar verwachting eerder stoppen met eten. Het kan wel zo zijn dat patiënten deze beperkingen omzeilen, bijvoorbeeld door het eten van hoogcalorisch zacht voedsel, zoals ijs en milkshakes, of door het vaak eten van tussendoortjes (grazen).

Stabilisatie
Helaas leidt bariatrische chirurgie niet voor iedere patiënt tot hetzelfde resultaat. Na initieel succes kan het gewicht stabiliseren of zelfs toenemen. Sommige patiënten krijgen hun oorspronkelijke gewicht terug, soms na het ontwikkelen van een eetstoornis. Ook kunnen psychologische verbeteringen en verbeteringen in het eetgedrag en in de kwaliteit van leven weer afnemen. Desondanks zijn de meeste patiënten tevreden met het gewichtsverlies en andere langetermijnresultaten van de ingreep. Ongeveer 20 procent van de patiënten blijkt ontevreden te zijn, deels vanwege psychische en sociale problemen, chirurgische complicaties of omdat de operatie niet aan hun verwachtingen heeft voldaan.

Succes op de lange termijn is voor een groot deel afhankelijk van aanpassing aan de gevolgen van de ingreep en het volgen van regels voor een gezond eetgedrag. Sommige patiënten hebben daar veel moeite mee. Ze beseffen mogelijk te weinig dat de operatie op zich ‘slechts een hulpmiddel’ is en ze onderschatten de inspanningen die ze zelf moeten leveren. Ze zullen hun leefstijl op veel fronten en permanent moeten veranderen. Daarbij gaat het niet alleen om minder eten en meer bewegen, maar ook om het aangaan van een andere relatie met eten. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om het vinden van een andere manier om met emoties om te gaan, in plaats van ze ‘weg te eten’ (emotioneel eetpatroon). Bariatrische chirurgie is dan ook geen alternatief voor het volgen van een dieet. Het is eerder een manier waarmee een gezondervoedingspatroon of dieet wordt ‘afgedwongen’, in feite impliceert de ingreep een gedwongen gedragsverandering.

Psycholoog
Aanpassing van leefstijl kan grotendeels worden toegeschreven aan psychologische factoren. Een bariatrische operatie is slechts één onderdeel van een behandeling van morbide obesitas. Psychologen kunnen dan ook behulpzaam zijn als (gedrags)aanpassing moeilijk verloopt, zoals bij gestoord eetgedrag of problematische leefomstandigheden. De ingreep en de gevolgen ervan hebben doorgaans een grote impact op verschillende domeinen van het leven van de patiënt, ook in meer algemene zin kan psychologische begeleiding dan geïndiceerd zijn.

In de meeste Nederlandse ziekenhuizen is bij het preoperatief onderzoek van kandidaten voor bariatrische chirurgie een psycholoog betrokken, dit in tegenstelling tot de situatie in Vlaanderen waar dit minder vaak het geval is. Helaas is nauwelijks te voorspellen of een patiënt voldoende zal afvallen. Wel is min of meer in te schatten in hoeverre een patiënt in staat zal zijn om zijn of haar leefstijl aan te passen aan de ingreep en de gevolgen daarvan en hoe deze postoperatief psychisch en sociaal zal functioneren. Ondanks toenemende ervaring en kennis dat psychologische begeleiding het succes van bariatrische chirurgie kan verbeteren, is preoperatieve en postoperatieve begeleiding van bariatrische patiënten helaas nog vrij zeldzaam in de Nederlandse (en Vlaamse) ziekenhuizen. Er is dus nog genoeg te doen!

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 5 van mei 2009 op bladzijde 16

Reageer op dit artikel