artikel

Gezonde voeding promoten binnen en buiten sportkantines *

Voeding en gedrag

Gezonde voeding promoten binnen en buiten sportkantines *

Hoe kun je mensen gezonder laten eten en drinken en meer laten bewegen? Velen breken zich het hoofd over deze vraag, een eenduidig antwoord valt dan ook niet te geven. Een gezonder productaanbod, scholing, een stimulerende omgeving creëren en bekende Nederlanders inzetten om de gezonde boodschap te verkondigen: het helpt allemaal. ‘Als je als BN’er een boek schrijft, kun je meer aandacht genereren.’

De sfeer was uitgelaten en jolig. Er werd gezongen. ‘Oh, oh, Den Haag’ veranderde onder aanvuring van televisiepresentator Wilfred Genee al snel in ‘Oh, oh tomaat’. Het klinkt ietwat kinderachtig, maar het doel heiligt de middelen. Genee kreeg het op een bijeenkomst voor vrachtwagenchauffeurs waar hij een lezing gaf voor elkaar dat het eten van groenten en fruit onderwerp van gesprek werd. Al maanden zijn Genee en vooral zijn vrouw Lili bezig om de boodschap ‘eet en drink gezond’ over de bühne te brengen, niet op een belerende of ingewikkelde manier, maar juist speels en ongedwongen. Spreek mensen aan in hun eigen taal, luidt het devies van de presentator van VI Oranje. Genee gaf zelf niet altijd het goede voorbeeld als het om gezond eten gaat. Tot voor kort at hij ’s ochtends drie boterhammen met hagelslag bij het ontbijt en werkte veel aardappelen en friet naar binnen. Dat is verleden tijd, al kan hij nog steeds lastig de verleiding van een patatje weerstaan. ‘Maar af en toe een frietje is niet erg. Ik eet nu meer groente en salade en bij het ontbijt fruit.’

Wetenschap
Maar hoe raakte hij zo bevlogen? Overal duikt de Groninger op en spreekt gepassioneerd over gezonde voeding. Zijn vrouw bracht haar passie voor dit onderwerp op hem over. Lili Genee stortte zich na de geboorte van hun eerste kind volledig op voeding. Een vriendin spoorde haar aan om al die nieuw vergaarde inzichten op papier te zetten. Zo ontstond het idee voor het boek ‘Vullen of Voeden’: luchtig geschreven, vol gezonde recepten, columns van Wilfred Genee, interviews met bekende ouders en hun idee over gezonde voeding en experts die in verschillende hoofdstukken hun visie geven. Niet bepaald een boek met inzichten over voeding volgens de laatste stand van de wetenschap. Maar dat was ook helemaal niet de bedoeling, vertelt de sportpresentator, zoals al in de titel staat is het boek een ‘(praktische) wegwijzer voor ouders.’ Genee: ‘Wetenschap is een relatief begrip. Het is niet dé waarheid, maar een waarheid.’ Hij ergerde zich aan het gekissebis tijdens een speciale thema-uitzending in april bij Pauw en Witteman over wat nu precies gezonde voeding is. ‘Een oneigenlijke discussie’, vindt de VI-coryfee. Dat bioloog Midas Dekkers auteur Chris Verburgh van de Voedselzandloper een ‘charlatan’ noemde, begrijpt hij niet. Het past niet in zijn visie ‘dat er niet één waarheid over voeding bestaat’. Genee: ‘Het is gewoon een kwestie van gezond verstand gebruiken zoals ook in de inleiding van ons boek staat.’ Door het entertainmentgehalte in het boek en de persoonlijk getinte columns voelen veel mensen zich aangesproken, signaleert Genee. En als hij door zijn bekendheid de samenleving – en dan vooral kinderen – gezonder kan maken, dan is dat alleen maar goed.

Voedingsgoeroes
Sportdiëtiste Esther van Etten loopt al een tijd rond met het idee om de voeding van jeugdige sporters te verbeteren. Hoe dit precies vorm te geven, is lastig ervaart ze. Dat Genee zich nu hard maakt voor gezonde voeding prijst Van Etten. Het belangrijkste is dat mensen bewuster met voeding aan de slag gaan, stelt ze. De belangstelling neemt toe, maar er is nog steeds een nog grotere groep die niet met voeding bezig is, weet Van Etten. Als bekende figuren als Sonja Bakker goede voeding promoten dan schept dat juist die bewustwording. ‘Voeding wordt zo op een goede manier ter sprake gebracht.’ Die boodschap hoeft allang niet meer alleen te worden gebracht door voedingsdeskundigen. ‘Wanneer ben je een voedingsdeskundige? Dat is heel Nederland. We zien dat er wat moet veranderen. Zo gaf ik onlangs een cursus waar alleen maar personal trainers en lifestyle coaches aanwezig waren.’ Niet bepaald van huis uit echte deskundigen, wel mensen die passie hebben om het voedingspatroon te verbeteren. Net als Genee. Ze vindt ‘Vullen of Voeden’ een prachtig concept met een goede boodschap. Net als veel diëtisten werkt dit boek vanuit de basisboodschap: eet veel groente en fruit en drink voldoende water. Waar de wetenschap forse kritiek uit op de zogenaamde voedingsgoeroes, wijst de sportdiëtist ze niet categorisch af. ‘Als een van mijn cliënten overtuigd is van het nut van de Voedselzandloper, dan vraag ik wat hem hier zo in aanspreekt. Als diëtist vul ik daarbij aan en maak hem bewust hoe het eventueel anders kan.’ Als sportdiëtiste ziet Van Etten, logischerwijs, mensen graag gezond eten en voldoende bewegen. Alleen is die combinatie niet altijd haalbaar. Bij sportkantines regeert tot haar frustratie nog altijd de vette hap. Dat valt niet te rijmen met de link tussen sport, presteren en voeding. De keuzes in sportkantines zijn beperkt en de producten goedkoop. Dat het broodje bal bij zo’n kantine hoort, snapt ze ook wel. Ze wil echter ook meer ruimte voor gezondere keuzes, maar vraagt zich af of kantinebeheerders hier wel positief tegenover staan.

Gezondere uitstraling kantines
Mogelijk wel als de omgeving van kantines een gezondere uitstraling krijgt, denkt Felix Cohen, voormalig directeur van het Voedingscentrum. Hij bedoelt hiermee: fruit en gezonde drankjes die in het zicht van de klant staan en posters aan de muren die gezond gedrag stimuleren. ‘Mensen kiezen wat ze zien, ruiken en voelen. Er wordt weleens gezegd dat mensen geen gezonde producten willen maar een vette hap. Het tegendeel is waar. Heeft een kantine veel gezonde producten en een dito uitstraling, dan kopen klanten wel degelijk gezonde producten.’

In opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport ontwikkelde het Voedingscentrum samen met voedings- en gedragswetenschappers richtlijnen voor gezondere kantines. Het gaat hier dus niet om wetgeving; sportkantines maar ook andere kantines kunnen zich hier geheel vrijwillig aan conformeren, benadrukt Cohen. Uit overleg met sportbonden en clubs bleken de richtlijnen, die net op twee A-4’tjes passen, goed te implementeren. Net als bij een sportevenement onderscheiden de criteria voor de gezonde kantines zich in drie niveaus: goud, zilver en brons. Bij de eerste zijn het aanbod en de uitstraling overwegend gezond, zilver heeft al een redelijk gezonde uitstraling en er zijn makkelijk verantwoorde producten te vinden. Bij bronzen kantines wordt minimaal één gezonde optie duidelijk zichtbaar aangeboden. Het Voedingscentrum streeft er niet naar om werkelijk alle snoep en snacks uit de kantines te bannen. Af en toe zondigen mag best. ‘Als iemand een reep chocolade wil dan maken wij ons daar niet druk over.’

Genee ambassadeur gezonde voetbalkantine
De ideale ambassadeur om sportkantines gezonder te maken is de presentator van Voetbal International: Wilfred Genee. Naast het promoten van ‘Vullen of Voeden’, maakt hij zich hard voor gezondere sportkantines. Hij schakelt daarbij iedereen in die kan helpen; tot Jamie Oliver aan toe. Enige tijd geleden sloot hij met zijn sceptische VI-collega Johan Derksen een weddenschap om 50 voetbalkantines gezonde voeding aan te laten bieden voor het einde van het jaar. Dat doel is inmiddels ruim bereikt. ‘Nu op naar de 250’, jubelt Genee.

Het meekrijgen van voetbalclubs in de stroom van gezond eten en drinken vereist creativiteit. Ze kunnen bijvoorbeeld een geldprijs winnen van €15.000, mogen bij Voetbal International op bezoek of Johan Derksen komt langs om te koken. Genee stuit soms ook op minder blije verenigingen: ‘Blijf van onze kantine af. Laat ons lekker friet eten’, krijgt de sportpresentator weleens te horen. ‘Mensen zijn bang dat je ze iets afpakt. Maar er is altijd een keuze: vullen of voeden.’ Sportdiëtiste Van Etten pleit ervoor meer voorlichting over voeding te geven op sportclubs. Om te zorgen dat hier ook echt iets mee wordt gedaan is het belangrijk dat alle geledingen binnen de vereniging meedoen. ‘De trainer, de voorzitter en de fysiotherapeut moeten deze boodschap allemaal uitdragen. Pas dan sorteert deze effect.’

Gedrag sturen
Dr. Ellen van Kleef van Wageningen UR deed onderzoek naar nudging: hoe kun je iemands gedrag een bepaalde richting opsturen, in dit geval de gezonde richting. Tot op zekere hoogte valt gedrag te sturen, blijkt uit onderzoeken die ze verrichtte. Bij Ziekenhuis de Gelderse Vallei in Ede onderzocht de wetenschapper wat er gebeurde als het aanbod gezonde voeding significant groter werd. Het bleek dat naarmate het aanbod gezonde snacks omhoog ging, de omzet ook toenam. Maar het aandeel ‘gezond’ moet niet doorslaan. Regelmatig ziet Van Kleef pubers voor de kassa van de supermarkt staan met energiedrankjes en saucijzenbroodjes. ‘Je kunt deze kinderen ook wegjagen als het aanbod volledig gezond is’, merkt ze op. De supermarkt loopt zo omzet mis en er is altijd wel een andere winkel die in dit vacuüm springt. Bij een schoolontbijt paste Van Kleef eens funmarketing toe. Van het volkorenbrood werden allerlei leuke vormpjes gemaakt en het witte brood bleef zoals het is. ‘Je zag wel een verschuiving ontstaan ten faveure van volkorenbrood, ook al kozen nog veel kinderen voor wit brood.’ Terug naar de sportkantines. Van Kleef was ook betrokken bij de ontwikkeling van de richtlijnen voor de gezonde kantines. Vanuit haar perspectief zijn die op vele manieren gezonder te maken: maak de porties gezonde versnaperingen groter en ongezonde kleiner en zet die laatste verder uit het zicht. Uit de literatuur komt naar voren dat het gebruikmaken van bekende Nederlanders om gezondheid te promoten werkt. ‘Gezonde dingen verkopen zichzelf niet, zoals ongezonde producten. De mens zit van nature zo in elkaar om voor calorierijk en vet voedsel te gaan.’

Belang gezond eten en drinken
Het is dus nodig dat er van alle kanten op het belang van gezond eten en drinken wordt gewezen. In het Convenant Gezond Gewicht werken private en publieke partijen op dit gebied nauw samen. Zo zullen sportbonden en gemeenten de richtlijnen voor de Gezonde Kantines onder de aandacht brengen. De mens mag dan een natuurlijke drang hebben naar calorierijk voedsel, uit onderzoek tot nu toe blijkt dat de consumentvraag naar gezond voedsel sterk toeneemt, constateert voorzitter Paul Rosenmöller van het Convenant Gezond Gewicht. Meer dan zestig gemeentes hebben zich al aangesloten bij het initiatief Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG), waarin verschillende publieke en private partijen in de gemeente op een leuke en aantrekkelijke manier de leefstijl van jongeren proberen te verbeteren. ‘Geen wijzend vingertje dus.’ In een aantal gemeenten, zoals Dordrecht en Utrecht, daalt het overgewicht onder de jeugd. Rosenmöller: ‘Het is een kwestie van de lange adem. Wij als Convenant willen overbodig worden. De gezonde keuze moet straks de norm zijn.’ Rosenmöller, een fervent sporter en liefhebber van gezond eten, blijft zich in de tussentijd inzetten voor een gezondere samenleving. Datzelfde geldt voor Genee, die zo’n beetje al zijn vrije tijd stopt in de promotie van zijn boek én zich inzet voor gezondere voetbalkantines. Een volgende project is ook al in de maak: ‘Ik ben bezig met een kinderprogramma over voeding: “Vullen of Voeden”. Het doel is het bewustzijn onder kinderen te verhogen voor gezonde voeding. Ik ga het waarschijnlijk zelf presenteren.’

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 7/8 van juli/augustus 2014 op bladzijde 8

Reageer op dit artikel