artikel

Slaapgebrek onderbelichte oorzaak kinderobesitas *

Voeding en gedrag

Slaapgebrek onderbelichte oorzaak kinderobesitas *

Het percentage overgewicht bij kinderen en jongeren (2-20 jaar) in Nederland schommelt de laatste jaren tussen de 12 en 13 procent. Deze groep ondervindt hierdoor niet alleen fysieke, maar ook emotionele problemen. Zo’n 60.000 kinderen worden gepest om hun gewicht, zo kwam naar voren tijdens het Nationaal Congres Kinderobesitas 2015 in Lunteren. Tijdens de bijeenkomst was er volop aandacht voor oplossingen én soms opvallende oorzaken van gewichtstoename, slaapgebrek bijvoorbeeld.

Scholieren die in de pauze hun brood in de prullenbak dumpen en dan in de supermarkt cola, energiedrankjes, chips, kaas- en saucijzenbroodjes inslaan. Of nog erger: de fastfoodketen of de snackbar met een bezoekje vereren. Dit zijn voor veel ouders en leraren geen onbekende fenomenen. Sommige jongeren lijken nu eenmaal een aversie te hebben tegen gezonde voedingsmiddelen. Dit ongezonde eetgedrag heeft niet altijd zichtbare consequenties, maar vaak ook wel: overgewicht. Te veel en te calorierijk eten en te weinig lichaamsbeweging liggen hieraan ten grondslag.

Lang niet altijd liggen de oorzaken voor de hand. Dat slaapgebrek zorgt voor een gewichtstoename staat niet bij iedereen duidelijk op het netvlies. Vooral pubers hebben hier last van. Dr. Sigrid Pillen van het centrum voor slaapgeneeskunde Kempenhaeghe begeleidt kinderen met slaapproblemen. Zij pleit bij de behandeling van obesitas dat er meer aandacht komt voor slaap. Dit kan door voorlichting over slaapgedrag en het actief opsporen en behandelen van slaapproblemen. Wat hebben een tekort aan slaap en het ontwikkelen van overgewicht met elkaar te maken?

Weinig slaap, groter risico obesitas
Bij te weinig slaap verdubbelt het risico op overgewicht en obesitas. Het effect is groter bij adolescenten dan bij kleine kinderen, zo blijkt uit verschillende studies. Maar als je lang wakker bent verbruik je juist veel energie toch? Dat klopt, reageert Pillen. Om precies te zijn ligt het energieverbruik 6% hoger bij iemand die wakker is dan bij iemand die slaapt. Maar als je slaperig bent, heb je ook meer energie nodig. Dus neemt het nettogewicht toe. ‘Bij slaapgebrek neem je meer calorieën tot je. Dit komt door een systeem in de hersenen: het hypocretinesysteem.’ Twee hormonen spelen hier een belangrijke rol. Ten eerste ghreline. Als je maag leeg is, wordt meer van dit hormoon geproduceerd. Als je minder slaapt wordt meer ghreline aangemaakt: het wekt eetlust op. Dan is er leptine; tegengesteld aan greline. Meer van dit hormoon in het bloed betekent dat je sneller verzadigd bent. Door slaapgebrek wordt er minder van het hormoon aangemaakt, waardoor er dus minder verzadigingsgevoel optreedt.

Pillen: ‘Slaapgebrek leidt tot overactiviteit in de hersenen. Daardoor ben je meer gericht op de korte termijn en overschat je de positieve effecten ten opzichte van de negatieve effecten. Dit gebeurt voornamelijk ’s avonds laat. Wanneer ga je dus ‘emotioneel eten’? Als je slaapgebrek hebt. De meeste beloning zit ‘m dan in zoete en vette producten.’

Minder beweging
Slaap je niet voldoende, dan heb je vaak te weinig energie om je fysiek in te spannen. Bij slaapgebrek wordt 30 procent minder bewogen en 50 procent meer achter het beeldscherm gezeten. Ook het licht van de schermpjes van de telefoon, laptop of tablet zorgt ervoor dat jongeren langer wakker blijven. De productie van het hormoon melatonine, dat ervoor zorgt dat je in slaap valt, wordt door blauwachtig licht geremd. Daardoor maken jongeren die ’s avonds veel achter de computer of tablet zitten 20 tot 30 procent minder van dit hormoon aan. Een boek lezen voor het slapen gaan, schaadt de slaap minder. Pillen: ‘Daarbij schijnt het licht niet direct in de ogen en het gaat hier om geel licht. Een smartphone en iPad geven blauw licht af die de melatonine onderdrukken.’ Ook de druk van sociale media bezorgt veel kinderen slaapproblemen. Het mobieltje ligt altijd binnen handbereik waardoor ze later in slaap vallen, voegt ze toe.

Ouderlijke controle
Een gebrek aan ouderlijke controle en het ontbreken van volwassen zelfcontrole maakt dat het effect van slaapgebrek onder adolescenten het grootst is. Daarbij speelt een rol dat zogeheten avondtypes elkaar vaak opzoeken. Ze gaan dus later slapen en zijn minder actief overdag, vertelt Pillen. Ze benadrukt dat kinderen zo’n twaalf uur slaap nodig hebben. In tegenstelling tot wat veel mensen verwachten, hebben jongeren tussen de 18 en 25 jaar nog negen uur slaap per nacht nodig. Met lede ogen ziet ze aan hoe de tijden veranderen, maar niet ten goede. ‘Jongeren gaan later slapen en staan wel vroeg op. Dat betekent dat ze gemiddeld twee uur slaap tekort komen. In een hele week komt dit neer op een volledige nacht overslaan’, calculeert Pillen. Ze dringt aan op actie. ‘Goede slaap is een essentieel onderdeel bij het voorkomen en behandelen van obesitas.’

Cultuur of sociaal-economische status
Cultuur kan ook een rol spelen bij het ontstaan van overgewicht onder kinderen, bleek tijdens het congres. Zo is er vier keer meer overgewicht onder Turkse kinderen dan onder Nederlandse leeftijdsgenootjes. Turkse moeders zouden kinderen meer moeten stimuleren te bewegen en gezond te eten, vertelt Sunay Nuraydin, medewerkster Gezondheidsbevordering van de GGD Noord- en Oost-Gelderland. Nuraydin, zelf Turkse, is mede-initiator van het project Simpel Fit dat zich speciaal richt op de Turkse gemeenschap. Gedragsverandering bij kinderen bereik je door de ouders te betrekken en hen kennis bij te brengen over voeding en gezondheid, weet Nuraydin. Turken worden benaderd in hun eigen taal.

Simpel Fit bestaat uit vijf bijeenkomsten waarbij door middel van discussie en huiswerkopdrachten actief wordt gewerkt aan bewustwording, legt ze uit. Turken staan bekend om hun gastvrijheid maar dat is tegelijkertijd één van de oorzaken van overgewicht, weet Nuraydin. ‘Te veel bestaat niet bij hen. Gastvrijheid is onbeperkt eten wat er op tafel staat. Kinderen doen hier ook aan mee.’

Hoogleraar voeding en diabetes Edith Feskens van Wageningen University bevestigt dat Turken, maar ook Marokkanen, relatief veel calorierijk en vetrijk voedsel eten. ‘Zij zien overgewicht niet echt als een probleem. Het zal tijd kosten om ze te laten inzien dat dit wel het geval is.’ Om nu te zeggen dat bij de prevalentie van overgewicht en de behandeling hiervan onderscheid gemaakt moet worden op basis van etnische achtergrond gaat Feskens te ver. ‘Veel meer verklarende factoren zijn van sociaal-economische aard.’

Veertig procent van de Turken en Marokkanen in Nederland hebben overgewicht, bij Nederlanders ligt dit percentage op 15 procent. Toch stelt kinderarts Hans Budde van het Slotervaartziekenhuis in Amsterdam dat overgewicht geen etnisch probleem, maar meer een sociaal-economisch probleem is. Maar een andere factor vindt hij ook belangrijk: ‘Genetica is veel bepalender dan cultuur. Bij mensen met een hogere opleiding komt minder overgewicht voor, ook bij allochtonen.’

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 3/4 van maart/april 2015 op bladzijde 12

Reageer op dit artikel