artikel

Positieve effecten gemeten op voeding en beweeggedrag

Voeding en gedrag

Positieve effecten gemeten op voeding en beweeggedrag

Het interventieprogramma Expeditie Lekker Fit! heeft zich de afgelopen drie jaar gericht op de preventie van overgewicht bij kinderen. Dit door hen op een speelse manier kennis bij te brengen en meer bewustwording te creëren over gezonde voeding, voldoende beweging en de gezonde keuze. Het programma is ingezet in de groepen 1 tot en met 8 van zes basisscholen in de gemeente Woudrichem met in totaal zo’n 800 leerlingen. In zowel het eerste, tweede als derde jaar zijn gunstige effecten gevonden op (determinanten van) het voedings- en beweeggedrag.

Expeditie Lekker Fit! is een initiatief van het groente- en fruitverwerkende bedrijf HAK, GGD West-Brabant en de gemeente Woudrichem. Het bestond uit het door Centrum Gezond Leven erkende lespakket Lekker Fit! met aanvullende activiteiten (zie kader ‘Onderdelen Expeditie Lekker Fit!’).

Publiek-Private Samenwerking

De GGD West-Brabant, de gemeente Woudrichem en HAK (de fabriek ligt in deze gemeente) hebben samen met de basisscholen in de gemeente op een doelmatige manier vormgegeven aan een publiek-private samenwerking. Met de scholen is een programma opgesteld waarbij zo goed mogelijk is ingespeeld op de wensen van de zes deelnemende scholen. Zo gaven de scholen er bijvoorbeeld de voorkeur aan om tijdens een projectperiode van circa vier weken relatief veel aandacht te besteden aan gezonde leefstijl in plaats van door het jaar heen telkens een klein beetje. De samenwerking was zo georganiseerd dat door de jaren heen werd geëvalueerd en verbeteringen konden worden aangebracht. Hierdoor kwam naar voren dat een gastles door een diëtist gewenst

was en hier is in het derde jaar uitvoering aan gegeven. Voordat de interventie startte is in de zomer van 2012 door de partijen een overeenkomst getekend waarin was weergegeven welke bijdrage de partijen zouden leveren. Voorwaarde was tevens dat een driejarig effectonderzoek zou plaatsvinden door Wageningen Universiteit.

Voedingseducatie op school

De basisschool is een plek waar kinderen op jonge leeftijd al relatief veel tijd doorbrengen, waar intensief contact voor een langere periode mogelijk is en waar een netwerk van leeftijdsgenoten, leerkrachten, ouders en vrienden samenkomt. Dit netwerk kan invloed hebben op het beweeg- en voedingsgedrag van een leerling. Scholen zijn daarmee geschikte plekken voor interventies gericht op gezonde voeding, beweging en het verminderen van sedentair gedrag van kinderen. Er zijn echter wisselende resultaten gevonden in de effectiviteit van gezondheidsbevorderende interventies op scholen (1-5). Deze variatie kan mogelijk verklaard worden door verschillende methoden, doelgroepen en uitkomstmaten (2).

Onderdelen Expeditie Lekker Fit! – jaar 3

Lespakket Lekker Fit! voor groep 1-8. Dit door het Centrum Gezond Leven erkende lespakket sluit aan bij de doorlopende leerlijn (4-18 jaar) ‘Hanteren van een gezond en duurzaam voedingspatroon’ en bestaat uit:

• 10-16 uur les per leerjaar (in de praktijk is 1/2 tot 2/3 ingezet)

• Bestaande uit twee werkboekjes inclusief vier beweegkaarten

• Afsprakenposter

• SuperShopper: een speurtocht in plaatselijke supermarkt o.l.v. een diëtist voor groep 7-8

• Kookworkshop: kinderen koken voor ouders voor groep 7-8

 • Gastles diëtist voor groep 5-8

• Oudernieuwsbrieven (4x) voor groep 1-8

 • Effectonderzoek voor groep 5-8

 

Onderzoek naar gezonde leefstijl

Om te onderzoeken of Expeditie Lekker Fit! een bijdrage kon leveren aan een gezonde leefstijl van leerlingen, voerden onderzoekers van Wageningen Universiteit elk van de drie schooljaren een onderzoek uit naar het effect van het interventieprogramma bij de leerlingen uit de groepen 5 tot en met 8 (zie kader ‘Statistische analyse’). Om gedrag te veranderen is het belangrijk om gedragsdeterminanten te beïnvloeden, zoals kennis, attitude, subjectieve norm, eigen effectiviteit en intentie. Daarom zijn deze determinanten in het onderzoek meegenomen. Gedragingen die hierbij aan de orde kwamen:

• Fruit- en groenteconsumptie;

• Eten van tussendoortjes;

• Drinken van (gezonde) drankjes;

 • Aantal dagen lopen/fietsen naar school;

• Aantal dagen sporten buiten schooltijd;

• Aantal dagen en uren buitenspelen;

• Aantal dagen en uren tv kijken;

• Aantal dagen en uren (spel)computeren.

Naast deze gedragingen zelf, werden ook determinanten van deze gedragingen gemeten: kennis en de houding (attitude) ten aanzien van gezond eten en bewegen, het voelen van druk (subjectieve norm) van zowel ouders, leerkrachten als klasgenoten om gezond te eten en te bewegen, de mate waarin leerlingen dachten dat ze in staat waren deze gedragingen uit te voeren (eigen effectiviteit) en in welke mate ze dat ook daadwerkelijk van plan waren (intentie). Daarnaast is elk jaar bekeken welke lessen en activiteiten door de leerkrachten zijn ingezet en hoe deze gewaardeerd werden door leerkrachten en leerlingen. In het algemeen waren leerkrachten en leerlingen enthousiast over Expeditie Lekker Fit! in alle drie de jaren.

Vooral de praktische activiteiten, zoals de kookworkshop, scoorden hoog in de waardering bij de leerlingen en leerkrachten. In het eerste en tweede jaar hebben leerkrachten gemiddeld de helft van het lespakket ingezet, in het derde jaar was dit ongeveer twee derde.

Effecten per onderzoeksjaar

In het eerste en tweede onderzoeksjaar zijn voornamelijk gunstige effecten gevonden op het beweeggedrag van de leerlingen. In het derde onderzoeksjaar zijn minder effecten gevonden op het beweeggedrag, maar zijn er ook positieve effecten gevonden op het voedingsgedrag. Voorbeelden hiervan zijn een groter aantal fruitporties (zie tabel 1), een positieve trend in tussendoortjes (meer boterhammen en minder koekjes) en ook in dranken (meer water of thee zonder suiker en minder aanmaaklimonade). In alle drie de jaren zijn positieve veranderingen gevonden voor de meeste gedragsdeterminanten. Expeditie Lekker Fit! had iedere projectperiode een positief effect op kennis en verschillende gedragingen ten aanzien van voeding en beweging. Betreft kennis hielden deze effecten stand tot de volgende projectperiode en steeg de totale kennis over gezond eten en bewegen naarmate de leerlingen meer jaren van het programma volgden (zie afbeelding 1). Dit was met name zichtbaar bij de kennis ten aanzien van fruit, de Schijf van Vijf en het etiket. Ook zijn hogere scores gevonden naarmate er meer jaren Expeditie Lekker Fit! zijn gevolgd voor attitude, subjectieve norm van ouders en leerkrachten ten aanzien van dagelijks niet langer dan twee uur achter een beeldscherm zitten. Voor de attitude ten aanzien van gezonde drankjes drinken heeft meerdere jaren Expeditie Lekker Fit! niet geleid tot hogere scores, maar leek het programma juist elk jaar de dip in de tussenperiode weer op te halen. Voor wat betreft gedragingen ten aanzien van voeding en beweging hielden de gunstige effecten niet altijd stand tot de volgende projectperiode. Voor de meeste gedragingen is daardoor geen groter effect gevonden naarmate leerlingen vaker het programma kregen aangeboden (zie afb. 2 voor het aantal uren buitenspelen per dag).

Opnemen in curriculum

In zijn totaliteit levert Expeditie Lekker Fit! een positieve bijdrage aan de bewustwording van gezond voedings- en beweeggedrag, maar herhaling lijkt nodig om positieve veranderingen van gedrag in stand te houden. Voor een blijvend effect op gezond voedingsgedrag en bewegen valt het te overwegen om een programma zoals Expeditie Lekker Fit! structureel op te nemen in het lesprogramma (curriculum) van de basisschool.

Statistische analyse

Dit onderzoek is uitgevoerd door herhaalde metingen uit te voeren binnen de interventiegroep, namelijk een voor- en nameting gedurende drie opeenvolgende jaren bij leerlingen uit groep 5 t/m 8 van de zes basisscholen. Het effect is gemeten door elk onderzoeksjaar met paarsgewijze t-toetsen per leerling veranderingen in de gezondheidsgedragingen en gedragsdeterminanten tussen de voor- en nameting vast te stellen. Er zijn, in verband met praktische en financiële redenen, geen metingen uitgevoerd bij een controlegroep. Met de voormeting van het eerste onderzoeksjaar is echter wel gecorrigeerd voor leeftijdseffect. De totale opbrengst van Expeditie Lekker Fit! is onderzocht door de veranderingen in gedragingen en gedragsdeterminanten van één, twee en drie jaar blootstelling aan Expeditie Lekker Fit! met elkaar te vergelijken. Om het interventie-effect van één, twee en drie opeenvolgende jaren te toetsen is een lineaire regressieanalyse uitgevoerd, met verandering in score over de totale interventieperiode als afhankelijke variabele en aantal deelnemende jaren als onafhankelijke variabele. In dit model is gecorrigeerd voor de groep tijdens de voormeting van het eerste jaar en geslacht van de leerlingen. Voor alle resultaten is een p-waarde van <0,05 beschouwd als statistisch significant.

Reageer op dit artikel