artikel

Standaardisatie van de Europese voedingsstoffenbestanden *

Voedingsbeleid

Standaardisatie van de Europese voedingsstoffenbestanden *

Het Eurofir-project heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de standaardisatie van voedingsstoffenbestanden in Europa. Een Eurofir-standaard is opgesteld en toegepast op de Europese voedingsstoffenbestanden. Activiteiten worden voortgezet via de non-profitorganisatie Eurofir AISBL. Producten en diensten waaronder FoodExplorer, e-learning, thesauri voor de Eurofirstandaard, training en kennisnetwerken zijn beschikbaar voor alle leden van Eurofir AISBL.

Voedingsstoffenbestanden en de daaruit afgeleide voedingsmiddelentabellen zijn onmisbare informatiebronnen. Ze zijn daarom belangrijke gereedschappen voor epidemiologisch onderzoek naar de relatie tussen voeding en gezondheid of ziekte, voedselconsumptiepeilingen of gecontroleerde voedingsproeven, evenals voor voedings- en dieetadvisering door diëtisten.

Voedingsmiddelentabellen worden ook gebruikt voor research- en development in de voedingsmiddelenindustrie en bij de etikettering van voedingsmiddelen. Ook voor het opstellen van criteria voor het beoordelen van de samenstelling van producten, zoals het Vinkje of het monitoren van de herformulering van voedingsmiddelen (bijvoorbeeld zout, verzadigd vet) worden gegevens uit voedingsmiddelentabellen gebruikt. Veelal is de nationale voedingsmiddelentabel geschikt, terwijl voor sommige toepassingen ook wel speciale voedingsmiddelentabellen worden samengesteld.

Eurofoods en Infoods
ICT is een belangrijk aspect van het werk aan voedingsstoffenbestanden. Dat aspect, plus de toename van internationale samenwerking in voedingsonderzoek, vraagt om standaardisatie van voedingsstoffenbestanden. Belangrijke mijlpalen waren de oprichting van EUROFOODS in 1982 en INFOODS in 1984. EUROFOODS is een samenwerkingsverband van Europese onderzoekers op het gebied van voedingsmiddelentabellen, opgericht om internationale samenwerking te stimuleren en de kwaliteit, beschikbaarheid en uitwisselbaarheid van voedingsstoffenbestanden in Europa te vergroten. INFOODS, het door de Food and Agricultural Organization (FAO) gecoördineerde International Network of Food Data Systems, heeft als doel de beschikbaarheid en kwaliteit van gegevens in voedingsstoffenbestanden te verbeteren, zodat voor iedereen adequate en betrouwbare gegevens over voedingswaarden beschikbaar zijn. INFOODS werkt via regionale datacentra in verschillende delen van de wereld, met EUROFOODS als het regionale datacentrum voor Europa (1).

EuroFIR
Van 2005-2010 werd het EuroFIR Network of Excellence (NoE) project uitgevoerd binnen het 6e kaderprogramma van de Europese Unie. EuroFIR staat voor European Food Information Resource Network. Aan dit Europese ‘Network of Excellence on Food Composition Databank Systems’ namen 46 organisaties uit 25 Europese landen deel.

Het doel van het EuroFIR project was het ontwikkelen en integreren van Europese voedingsstoffenbestanden tot een uitgebreide, coherente en gevalideerde databank, gebruikmakend van moderne ICT, die dé gezaghebbende bron van informatie over voedingssamenstelling ten behoeve van voedings- en gezondheidsonderzoek in Europa zou worden (2,4).

Na het EuroFIR NoE project is in het 7e kaderprogramma van EU subsidie verkregen voor EuroFIR NEXUS, om de werkzaamheden voort te zetten. Aan EuroFIR NEXUS namen 35 partners deel. Doelstellingen van EuroFIR NEXUS waren het vergroten van bekendheid, toepassing en exploitatie van voedingsstoffenbestanden, gebruikmakend van het EuroFIR food dataplatform en het verder implementeren van EuroFIR standaarden en best practice (2,4).

Wat hebben EuroFIR NoE en NEXUS opgeleverd?
Voortbouwend op de resultaten van eerdere projecten is tijdens beide EuroFIR-projecten gewerkt aan ontwikkelen/verbeteren van procedures en producten voor het beheer van voedingsstoffenbestanden. Dit waren bijvoorbeeld de beschrijving van voedingsmiddelen en indeling in classificatiesystemen, de beschrijving van voedingsstoffen, de documentatie van voedingswaarden inclusief achtergrondgegevens van elk gehalte, analyses van voedingsmiddelen, berekenen van recepten als alternatief voor voedingsmiddelenanalyse, kennisuitwisseling en training. Naast het ontwikkelen van procedures is door de deelnemende landen gewerkt aan de daadwerkelijke standaardisatie door documentatie en verbetering van hun nationale databestanden. Deze gestandaardiseerde databestanden zijn beschikbaar gesteld voor het EuroFIR food dataplatform (2,4).

Omdat nog geen specifiek kwaliteitssysteem bestond op het terrein van voedingsstoffenbestanden is een kwaliteitsraamwerk ontwikkeld, dat generiek genoeg is om door verschillende databaseorganisaties in verschillende landen te worden gebruikt.

EuroFIR AISBL
Om de expertise en het opgebouwde netwerk te behouden is in 2009 EuroFIR AISBL (Franse afkorting voor non-profitorganisatie) opgericht. Organisaties en personen die zich bezig houden met productie, beheer en gebruik van voedingsstoffenbestanden kunnen lid worden.

De doelstelling van EuroFIR AISBL is het ondersteunen en bevorderen van ontwikkeling, beheer, publicatie en toepassing van voedingswaardegegevens door internationale samenwerking en harmonisatie van procedures (2). De organisatie heeft een bestuur bestaande uit de managing director (Paul Finglas) en zes leden die telkens voor een periode van drie jaar worden gekozen door de algemene ledenvergadering.

Inkomen wordt verkregen uit de lidmaatschapsgelden en door deel te nemen aan projecten waar een relatie bestaat met voeding, gezondheid en voedingsstoffenbestanden. De projecten waarin EuroFIR deelneemt, bestrijken een breed gebied zoals risk-benefit analyse van supplementen met bioactieve bestanddelen; voedingsinformatie en terugvindbaarheid in de voedingsketen en verbeteren van de Europese voeding via evidence based diëtetiek (2). Zie tabel 1 voor een overzicht van de projecten waaraan EuroFIR AISBL deelneemt.

EuroFIR aanbod
Hierna wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste producten en diensten van EuroFIR AISBL (6), waar het EuroFIR lidmaatschap toegang toe geeft.

EuroFIR standard
Om voedingswaardegegevens uit verschillende landen beter vergelijkbaar en eenvoudiger uitwisselbaar te maken is een EuroFIR standaard voor documentatie van deze gegevens opgesteld. Vastgesteld is welke variabelen gedocumenteerd moeten worden en op welke wijze.

FoodExplorer
De gestandaardiseerde nationale voedingsstoffen datasets zijn samengevoegd in EuroFIR FoodExplorer. Met deze webapplicatie kan de voedingswaarde van voedingsmiddelen uit 28 nationale datasets worden opgezocht en met elkaar vergeleken. Behalve de voedingswaarde is de achtergrondinformatie over de herkomst van elk getal beschikbaar, zodat kan worden beoordeeld of gegevens vergelijkbaar zijn, bijvoorbeeld wat betreft analysemethode of definitie van de voedingsstof. Voor internationaal voedselconsumptieonderzoek waarbij met voedingswaardegegevens uit verschillende landen moet worden gewerkt, zijn de gestandaardiseerde datasets een essentieel uitgangspunt.

EuroFIR thesaurus
Voor de documentatie van voedingswaardegegevens conform de EuroFIR standaard is een thesaurus met standaardcoderingen opgesteld. De EuroFIR thesaurus bevat onder meer codes voor ‘value type’, ‘method type’, ‘acquisition type’, ‘publication type’, eenheid, eenheid per hoeveelheid (bijvoorbeeld g/100g), voedingsstoffen en analysemethoden.

LanguaL
De EuroFIR standaard bevat naast de lokale en Engelse naam ook de LanguaL classificatie om voedingsmiddelen te beschrijven. LanguaL is een systeem bestaande uit 14 kenmerken die het voedingsmiddel beschrijven, zoals productgroep, herkomst/soort product, bereidingswijze, behandeling/processing, verpakking, conservering, claims/gebruikersgroep.

Recepten
Omdat het analyseren van voedingsmiddelen duur is, is het onmogelijk alle producten te laten analyseren ten behoeve van voedingsstoffenbestanden. Een alternatieve manier om de voedingswaarde te bepalen is via recepten, als de voedingswaarde van de ingrediënten wel bekend is. Als onderdeel van de EuroFIR standaard is consensus bereikt dat de zogenoemde ‘mixed method’ de gewenste rekenwijze is. Deze methode berekent gewichtsveranderingen (bijvoorbeeld verdampen van vocht) over het totale recept, terwijl veranderingen in de hoeveelheid microvoedingsstoffen (bijvoorbeeld vitamineverlies door verhitting) worden berekend voor de afzonderlijke ingrediënten.

EuroFIR Food Basket
Deze software is ontwikkeld om eenvoudig en snel recepten te berekenen. De 28 datasets uit FoodExplorer zijn beschikbaar, zodat met ingrediënten uit verschillende landen recepten kunnen worden berekend.

Data en document repository
De EuroFIR document repository is een verzameling brondocumenten met voedingswaardegegevens. Dit zijn zowel gepubliceerde (inclusief de grijze literatuur) als ongepubliceerde documenten, waaronder analyserapporten, posters, interne rapporten.

De EuroFIR data repository maakt voedingswaardegegevens uit deze brondocumenten beschikbaar. De EuroFIR data repository is bedoeld om te voorkomen dat voor elk voedingsstoffenbestand dezelfde gegevens opnieuw moeten worden gedocumenteerd.

e-Learning ‘Voedingsmiddelenanalyses voor niet-chemici’
Voedingsstoffenbestanden worden meestal beheerd door voedingskundigen en diëtisten. Soms maken analisten deel uit van zo’n team, maar dit is niet altijd het geval. Tijdens het EuroFIR project zijn e-learning modules ontwikkeld over voedingsmiddelenanalyses voor niet-chemici.

FoodCASE
Het beheer van een voedingsstoffenbestand vraagt complexe software, waar niet elke organisatie over beschikt. Het FoodCASE DBMS (http://www.foodcase.ethz.ch/index_EN) is ontwikkeld door de Universiteit van Zürich in samenwerking met EuroFIR en is compatibel met de EuroFIR standaard.

EuroFIR publicaties
EuroFIR AISBL is gestart met de uitgave van voedingsmiddelentabellen als e-book. Steeds minder landen geven hun voedingsmiddelentabel op papier uit. Gewerkt wordt aan een e-boek van NEVO 2013, met daarin dezelfde voedingsstoffen die voorheen in de gedrukte NEVO-tabel stonden.

OPEN
Open Platform for Clinical Nutrition (OPEN) is een webapplicatie, bedoeld voor online contact tussen cliënt en diëtist. OPEN kan worden gebruikt voor voedingsanamneses (24 uurs navraagmethode en voedselfrequentievragenlijst met foto’s), navraag van lichamelijke activiteit en voor voedings- en dieetberekening. Ook is een weegschaal in ontwikkeling die via WIFI communiceert met OPEN om de hoeveelheid van (geconsumeerde) voedingsmiddelen vast te leggen.

eBasis database
eBasis is een database met gegevens over gehaltes en biologische effecten van bioactieve componenten in planten en plantaardige producten. eBasis bevat ook een overzicht van plantennamen in 15 Europese talen.

EuroFIR quality framework
Omdat op het gebied van voedingsstoffendatabestanden geen internationaal erkend kwaliteitssysteem bestaat, zoals ISO-17025 voor laboratoria, is tijdens het EuroFIR project gewerkt aan een kwaliteitsraamwerk dat voor elke voedingsstoffendatabase kan worden gebruikt. Uitgangspunt zijn alle stappen die worden gezet bij de verwerking van voedingswaardegegevens tot aan de publicatie ervan. Generieke Standard Operating Procedures zijn geschreven voor kritische stappen in het proces. De EuroFIR standaard maakt deel uit van het raamwerk evenals de EuroFIR quality evaluation, waarmee via een aantal vragen een gestandaardiseerde kwaliteitsscore voor elk afzonderlijk gehalte kan worden berekend. Deze score wordt nog niet op grote schaal toegepast in Europa.

Reviews bij collega organisaties (peer reviews) zijn georganiseerd om inzicht te krijgen in de sterke en minder sterke punten bij het beheren van voedingsstoffenbestanden in Europa. Het EuroFIR kwaliteitsraamwerk kan mogelijk een startpunt zijn voor een meer formele certificering van Europese voedingstoffenbestanden.

Kennisnetwerken
In januari 2014 zijn vanuit EuroFIR AISBL twee werkgroepen opgericht. Beide werkgroepen communiceren via LinkedIn en zijn toegankelijk voor EuroFIR AISBL leden.

De EuroFIR Food Comp Group beoogt het EuroFIR netwerk voort te zetten. Onderwerpen kunnen zijn; documentatie van voedingswaardegegevens conform de EuroFIR standaard; nieuwe ontwikkelingen in analysemethoden, uitwisselen van analysegegevens; updaten van databestanden voor FoodExplorer.

De andere werkgroep is de EuroFIR Technical Working Group. Deze groep coördineert de ontwikkeling en het beheer van softwaresystemen die door EuroFIR worden ontwikkeld en zorgt onder meer dat moderne ICT wordt gebruikt.

EuroFIR AISBL lidmaatschap
Alle organisaties, in het bijzonder waar gewerkt wordt aan of met voeding en voedingsstoffenbestanden kunnen lid worden van EuroFIR AISBL. Voor individuele personen (bijvoorbeeld diëtisten of onderzoekers) en studenten bestaat de mogelijkheid van een persoonlijk lidmaatschap. Ook organisaties die nationale voedingsstoffenbestanden beheren, zoals in Nederland het RIVM waar het NEVO-bestand wordt beheerd, zijn lid van EuroFIR AISBL.

EuroFIR-leden hebben gratis of met korting toegang tot het EuroFIR aanbod van producten en diensten. Dit omvat de EuroFIR producten, consultancy, deelname aan EuroFIR AISBL congressen, workshops en trainingen en toegang tot het EuroFIR kennisnetwerk. Er zijn regelmatig mogelijkheden om via EuroFIR AISBL deel te nemen aan projecten.

Ook voor niet-leden bestaat, tegen betaling, de mogelijkheid voedingswaardegegevens te verkrijgen of gebruik te maken van het trainings- en consultancy-aanbod van EuroFIR.

Meer informatie via www.eurofir.org of het secretariaat secretariat@eurofir.org.

Referenties

1.         Church, S.M., The history of food composition databases. Nutrition Bulletin, 2006. 31(1): p. 15-20.
2.         EuroFIR,
www.eurofir.org, retrieved 13-01-2014. 2014.
3.         Bell, S., et al., Food composition data: Identifying new uses, approaching new users. Journal of Food Composition and Analysis, 2011. 24(4-5): p. 727-731.
4.         Bell, S., H. Pakkala, and P.M. Finglas, Towards a European food composition data interchange platform. International Journal for Vitamin and Nutrition Research, 2012. 82(3): p. 209-215.
5.         Busstra, M.C., et al., Nutrient analysis explained for non-chemists by using interactive e-learning material. Journal of Food Composition and Analysis, 2012. 25(1): p. 88-95.
6.         EuroFIR, Benefit from a range of unique opportunities,
http://www.eurofir.org/?page_id=25, retrieved 12-2-2014.
7.         CEN, European standard. Food data – structure and interchange format. EN 16104:2012. Available at
http://esearch.cen.eu/esearch/Details.aspx?id=14680762. Retrieved 10-11-2013. 2012.
8.         LanguaL, LanguaL, The International Framework for Food Description.
Available at http://www.langual.org/. Retrieved January 2014. 2014.


Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 11 van november 2014 op bladzijde 16

Reageer op dit artikel