artikel

De wereld achter de nieuwe Schijf van Vijf *

Voedingsbeleid

De wereld achter de nieuwe Schijf van Vijf *

Een jaar geleden kondigde het Voedingscentrum het al aan: de Schijf van Vijf gaat op de schop. Onderzoeken worden opnieuw afgewogen, richtlijnen herbekeken en de voorlichtingsmaterialen herschreven en opnieuw vormgegeven. Hoe gaat dat proces in zijn werk? Het Voedingscentrum geeft een kijkje in de keuken.

Veel landen hebben vanuit de overheid een eigen voorlichtingsmodel over voeding: onze zuiderburen hanteren een piramide, Amerikanen krijgen voorlichting in de vorm van een bord met glas. In ons land gebruiken we sinds 1953 een schijf om mensen te laten zien hoe een gezonde voeding eruit ziet. Het uiterlijk veranderde door de jaren: hij heette wel eens de Maaltijdschijf of de Voedingswijzer, en de vakken wisselden van vier naar vijf vakken.

Sinds 2004 kennen we de Schijf van Vijf in zijn huidige vorm: een blauwe schijf, opgedeeld in vijf vakken met symbolische producten en in het midden vijf regels. Wie elke dag uit elk vak eet, gevarieerd, niet te veel en in de juiste verhouding heeft een eetpatroon dat de Richtlijnen Goede Voeding (RGV) van de Gezondheidsraad zo dicht mogelijk nadert. En al is de afbeelding afgelopen jaren gelijk gebleven, de onderliggende richtlijnen, porties en voorkeursproducten zijn en worden regelmatig aangepast naar de laatste wetenschappelijke inzichten.

Het uiteindelijke doel is een eetpatroon waarbij je de kans op ziektes zoals diabetes type 2, bepaalde vormen van kanker en hart- en vaatziekten vermindert. De voeding in de Schijf van Vijf is zo samengesteld dat de aanbevelingen voor vitamines en mineralen zo goed mogelijk gehaald worden en de verhouding tussen de macronutriënten overeenkomt met de richtlijnen van de Gezondheidsraad.

Bovendien is eten volgens de Schijf van Vijf duurzaam. Uit het GR-rapport ‘Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht’, blijkt dat eten volgens de richtlijnen voor een deel ook een meer duurzame voeding is.

Veranderende omgeving
De huidige Schijf van Vijf vertegenwoordigt al deze aspecten en kan dat nog vele jaren zo blijven doen. Toch is nu het moment om de Schijf van Vijf te herzien. De Gezondheidsraad zal in de loop van dit jaar nieuwe Richtlijnen Goede Voeding uitbrengen. Dat zal effecten hebben op de adviezen over gezonde voeding. Niet omdat de nutriëntenbehoefte van de Nederlander sterk verandert, en ook niet omdat er grote veranderingen zijn in wat de wetenschap ziet als gezonde voeding. Die zijn namelijk lang niet zo spectaculair als de media en menig goeroe ons willen doen geloven. Nieuwe wetenschappelijke informatie kan uiteraard wel de wetenschappelijke consensus op een bepaald gebied veranderen. En dat kan aanleiding zijn tot verschuivingen in de adviezen.

Deze aanpassingen in adviezen vragen om aanpassingen in de richtlijnen die ten grondslag liggen aan de Schijf van Vijf. Voor het Voedingscentrum een aanleiding om ook andere aspecten van het voorlichtingsmodel onder de loep te nemen. Er zijn grote verschuivingen zichtbaar in de informatiebehoefte van consumenten. Mensen willen niet meer de one-size-fits-all-oplossing die voorheen gangbaar was. In boeken en folders konden maar een paar voorbeeldmenu’s worden afgedrukt, maar met online tools zoals de Eetmeter is het tegenwoordig mogelijk advies op maat leveren. De Schijf van Vijf is op 17 miljoen unieke manieren in te vullen en het nieuwe concept moet daar beter op inspelen.

Ook wil het Voedingscentrum verandering van eetgedrag een prominentere plaats geven in zijn communicatie. De meeste mensen weten wel dat het verstandig is om gezond te eten, maar weten niet altijd hoe ze dat moeten aanpakken. Ook hierbij zal het nieuwe voorlichtingsmodel worden ingezet. Daarom zijn gedrags- en communicatie-experts gevraagd mee te kijken naar verschillende onderdelen van de vernieuwde Schijf van Vijf.

Het meest grondige document
Het wetenschappelijke fundament van de Schijf van Vijf wordt op dit moment gelegd door de Gezondheidsraad. Wetenschappelijke experts op het gebied van voeding en gezondheid evalueren de huidige status van de wetenschap op het gebied van voeding en gezondheid. Wetenschappelijke studies worden gewogen op relevantie, kwaliteit en sterkte van het verband met het risico op ziekte en sterfte. De Gezondheidsraad trekt hieruit conclusies op verschillende deelgebieden en zal deze integreren tot adviezen over een gezond voedingspatroon: de Richtlijnen Goede Voeding (RGV). Er is in Nederland geen ander document over voeding dat zo grondig wordt opgebouwd.

Op het moment dat de RGV uitkomen kan het Voedingscentrum deze daadwerkelijk vertalen naar nog concretere adviezen voor de consument in de vorm van de Richtlijnen Voedselkeuze (RV). Hierin worden onder andere adviezen opgenomen over in welke hoeveelheid voedingsmiddelen passen in een gezond voedingspatroon en uit welke productgroepen men dagelijks zou moeten eten.

Soms is dat relatief eenvoudig: als de Gezondheidsraad bijvoorbeeld een aanbevolen dagelijkse hoeveelheid groente adviseert van 200 gram om het risico op bepaalde ziektes te verminderen, dan wordt dit advies overgenomen in de Richtlijnen Voedselkeuze en de Schijf van Vijf. Bij een meer kwalitatieve aanbeveling om meer vezels te eten of minder verzadigd vet, of volgens een bepaald voedingspatroon, wordt via berekeningen bepaald uit hoeveel groente, fruit en volkoren brood een voeding zou moeten bestaan om de vezelinname te verhogen of om een bepaald gezond voedingspatroon te volgen.

Overwegingen en criteria
In aanloop naar het uitkomen van de Richtlijnen Goede Voeding ontwikkelt het Voedingscentrum momenteel verschillende scenario’s voor mogelijke veranderingen in de Richtlijnen Voedselkeuze en de Schijf van Vijf. Daarvoor moeten er een heel aantal beslissingen worden genomen. Welke productgroepen zijn essentieel in een gezond voedingspatroon en komen daarmee in de Schijf van Vijf? Welke productgroepen komen in welk vak? Misschien blijkt dat er productgroepen moeten worden toegevoegd of juist zullen verdwijnen. Per productgroep wordt bekeken wat de gezonde keuzes zijn en van de minder gezonde keuzes wordt bekeken of deze wel in de Schijf horen.

Binnen het Voedingscentrum werkt een team van voedingswetenschappers aan de mogelijke criteria en grenswaarden voor deze vraagstukken. Zij evalueren de huidige criteria en stellen zo nodig nieuwe op. Vervolgens bekijken ze met welke combinaties van voedingsmiddelen ze een gezond voedingspatroon kunnen samenstellen. Deze berekeningen voert het team uit in samenwerking met wetenschappers van het RIVM. De volgende stap is om het nog concreter te maken voor de consument met de vertaalslag naar de Schijf van Vijf en bijbehorende tools en materialen.

Voorbereiding in volle gang
Het Voedingscentrum vindt het belangrijk dat de nieuwe Schijf van Vijf goed onderbouwd en breed toepasbaar is. Daarom zijn er externe experts bij dit hele proces betrokken. Voedingswetenschappers, gedragswetenschappers en diëtisten discussiëren mee over de bovengenoemde dilemma’s en de praktische haalbaarheid. Op dit moment wordt het concept voor de nieuwe lay-out van de Schijf van Vijf geëvalueerd met wetenschappers, diëtisten en consumenten. De voorbereidingen zijn dus in volle gang, maar om de adviezen en materialen hun definitieve vorm te geven zijn de RGV van de Gezondheidsraad essentieel. Deze komen uit in het najaar van 2015. Daarna zal het team nog enkele maanden nodig hebben om de RV af te ronden, de Schijf van Vijf definitief vorm te geven en de tools en materialen aan te passen.

De verschillende aspecten die aan de orde komen bij het ontwikkelen van de nieuwe richtlijnen en de Schijf van Vijf zullen in de toekomst nader worden toegelicht.

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 5/6 van mei/juni 2015 op bladzijde 8

Reageer op dit artikel