artikel

De veiligheid van cafeïne *

Voedingsbeleid

De veiligheid van cafeïne *

Cafeïne is een alkaloïde en komt onder andere voor in koffie en cacaobonen, theebladeren, cola en energiedrankjes. Het heeft verschillende fysiologische effecten in de mens. EFSA heeft geoordeeld dat diverse gezondheidsclaims op cafeïne wetenschappelijk zijn onderbouwd. De Europese Commissie heeft daarom aan EFSA gevraagd om de veiligheid van cafeïne te beoordelen, alvorens een besluit te nemen over het al dan niet autoriseren van die gezondheidsclaims.

De gehaltes cafeïne in koffie, thee, chocola en cola variëren sterk per merk, land, soorten drank; voor koffie schatte EFSA 445 mg/L, voor zwarte thee 220 mg/L, en voor cola 108 mg/L. Cafeïne is ook aanwezig in combinatie met synefrine in een aantal voedingssupplementen voor gewichtsverlies en sportprestaties. Sommige medicijnen en cosmetica bevatten ook cafeïne. “Energiedranken” bevatten meestal een combinatie van cafeïne (320 mg/l = 80 mg per blikje van 250 ml), taurine en D-glucurono-γ-lacton.

TK
Onder Verordening 1924/2006 (http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri =OJ:L:2007:012:0003:0018:NL:PDF) zijn diverse gezondheidsclaims rondom “cafeïne” ingediend; waarvan een aantal door EFSA als wetenschappelijk onderbouwd is beoordeeld (tabel 1). Vrijwel altijd worden gezondheidsclaims die door EFSA positief worden beoordeeld daarna door de Europese Commissie geautoriseerd en aldus opgenomen in het register van gezondheidsclaims (http://ec.europa.eu/nuhclaims).

Er zijn slechts enkele uitzonderingen en die hebben te maken met het feit dat de Europese Commissie een gezondheidsclaim niet wenselijk acht voor de volksgezondheid, omdat er ook nadelige effecten aan het gebruik zouden kleven. Omdat EFSA vijf claims op cafeïne positief heeft beoordeeld, heeft de Europese Commissie aan EFSA gevraagd om ook de veiligheid van cafeïne te beoordelen alvorens een besluit te nemen over het al dan niet autoriseren van die claims. EFSA heeft circa twee jaar aan het rapport gewerkt. Uiteindelijk is op 27 mei 2015 het eindrapport gepubliceerd (http://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/
4102.htm). De procedure omvatte een uitgebreide literatuurstudie, een conceptrapport dat werd gepubliceerd ter publieke consultatie, en een publieke vergadering met belangstellenden. Hier volgt een korte samenvatting van dat lijvige EFSA-rapport, aangevuld met enige extra informatie.

Het EFSA-advies heeft betrekking op de mogelijke nadelige gevolgen voor de gezondheid van de consumptie van cafeïne uit alle voedingsbronnen, waaronder voedingssupplementen, voor de algemene gezonde bevolking en voor specifieke subgroepen (zoals kinderen, jongeren, volwassenen, ouderen, zwangere en lacterende vrouwen en personen die lichamelijke inspanning verrichten). EFSA is ook gevraagd om een uitspraak te doen over het consumeren van cafeïne in combinatie met andere stoffen die aanwezig zijn in “energiedranken” (d-glucurono-γ-lacton en taurine), alcohol en p-synephrine.

Wetenschappelijke beoordeling
Er is een overvloed aan wetenschappelijke literatuur en aan voorgaande risicobeoordelingen door gezaghebbende instanties over de veiligheid van cafeïne in de mens uitgevoerd. EFSA heeft eerst bekeken welke eindpunten van belang zijn voor de veiligheidsbeoordeling van cafeïne. Dat zijn voor volwassenen effecten hart- en bloedvaten, hydratatie en lichaamstemperatuur, alsmede voor volwassenen ook het centrale zenuwstelsel (slaap, angst, waargenomen kracht bij inspanning en subjectieve beleving van alcoholintoxicatie) en voor kinderen (slaap, angst en gedragsveranderingen). Nadelige effecten op de langere termijn van gewoon cafeïnegebruik werden geëvalueerd voor kinderen in relatie tot gedragsveranderingen en voor zwangere vrouwen in relatie tot nadelige effecten gerelateerd aan het geboortegewicht van nakomelingen (bijv. foetale groeivertraging, klein voor zwangerschapsduur). Voor andere gezondheidseffecten werden vrijwel geen of juist gunstige effecten van cafeïne-inname gevonden; deze effecten zijn niet meegenomen in de veiligheidsbeoordeling.

De wetenschappelijke veiligheidsbeoordeling van cafeïne is gebaseerd op interventiestudies bij de mens en observationele studies met een adequate controle voor verstorende variabelen. Interventiestudies bij de mens en prospectieve cohortstudies werden verkozen boven case-control en cross-sectionele studies vanwege het lagere risico van omgekeerde causaliteit en recall bias. Case reports van bijwerkingen werden niet in aanmerking genomen voor de wetenschappelijke beoordeling. Systematische reviews en meta-analyse zijn gebruikt om de wetenschappelijke bewijzen samen te vatten.

Op basis van de beschikbare gegevens kwam EFSA tot de volgende conclusies betreffende cafeïne-inname die geen aanleiding tot bezorgdheid over de veiligheid voor specifieke groepen van de bevolking geven (tabel 2). EFSA heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen enkelvoudige doses cafeïne en dagelijkse consumptie van cafeïne. Tevens heeft EFSA een onderscheid gemaakt tussen volwassenen, adolescenten, kinderen en zwangere en lacterende vrouwen.

Enkelvoudige inname van cafeïne
Enkelvoudige doses van cafeïne tot 200 mg (ongeveer 3 mg/kg lichaamsgewicht voor een 70 kg volwassene) geven geen aanleiding tot bezorgdheid over de veiligheid voor de algemene gezonde volwassen bevolking. Dezelfde hoeveelheid cafeïne leidt niet tot problemen wanneer genuttigd minder dan twee uur voor intensieve lichaamsbeweging en onder normale omgevingsomstandigheden. Een enkelvoudige dosis van 100 mg cafeïne (ongeveer 1,4 mg/kg lichaamsgewicht voor een 70 kg volwassene) kan er bij sommigen voor zorgen dat het langer duurt voordat iemand in slaap valt en de slaapduur verkorten, vooral wanneer geconsumeerd vlak voor bedtijd.

Voor wat betreft mogelijke interacties met andere bestanddelen van voedingsmiddelen zijn er geen aanwijzingen dat zij de veiligheid van enkelvoudige doses cafeïne tot 200 mg nadelig beïnvloeden. Dit geldt dan voor andere bestanddelen van “energiedranken” zoals taurine en d-glucurono-γ-lacton. Ook heeft alcoholgebruik bij hoeveelheden tot ongeveer 0,65 g/kg lichaamsgewicht – wat leidt tot een alcoholconcentratie in het bloed van ongeveer 0,08% – invloed op de veiligheid van 200 mg cafeïne.

Dagelijkse consumptie van cafeïne
Een dagelijkse consumptie van cafeïne-inname tot 400 mg per dag uit alle bronnen tezamen (ongeveer 5,7 mg/kg lichaamsgewicht per dag voor een 70 kg volwassene) leidt niet tot veiligheidsproblemen voor gezonde niet-zwangere volwassenen. Er waren voor cafeïne in het verleden al geen zorgen ten aanzien van acute toxiciteit, botgezondheid, hart- en vaatziekten, het risico op kanker of vruchtbaarheid bij de man en er zijn geen nieuwe gegevens gekomen die aanleiding geven tot andere conclusies. Net als bij eenmalige doses van cafeïne, is dat ook niet anders in combinatie met consumptie van energiedrankjes of matig alcoholgebruik.

Zwangere en lacterende vrouwen
Enkelvoudige doses cafeïne die geen veiligheidsrisico vormen voor niet-zwangere volwassenen gelden niet voor zwangere vrouwen vanwege verschillen in kinetiek van cafeïne. Een dagelijkse consumptie van cafeïne tot 200 mg door zwangere vrouwen geeft geen aanleiding tot bezorgdheid over de veiligheid voor het ongeboren kind. Deze conclusie is gebaseerd op prospectieve cohortstudies die een dosis-afhankelijke positieve associatie laten zien tussen cafeïne-inname tijdens de zwangerschap en het risico van nadelige uitkomsten ten aanzien van het geboortegewicht bij de nakomelingen.

Bij vrouwen die borstvoeding geven, geven enkelvoudige doses en dagelijkse consumptie van cafeïne tot 200 mg geen aanleiding tot bezorgdheid over de veiligheid voor zuigelingen. Bij deze inname van cafeïne, zou de dagelijkse cafeïne-inname door de zuigelingen die borstvoeding krijgen niet hoger zijn dan 0,3 mg/kg lichaamsgewicht, hetgeen 10 keer lager is dan de laagste dosis van 3 mg/kg lichaamsgewicht zoals gevonden in een studie en waarbij in de meeste zuigelingen geen nadelige gevolgen zijn waargenomen.

Kinderen en adolescenten
Aangezien er slechts beperkte gegevens beschikbaar zijn over de langere termijn effecten van cafeïne op angst en gedrag bij kinderen en adolescenten, is er aanzienlijke onzekerheid over de effecten op langere termijn van de dagelijkse consumptie van cafeïne in deze leeftijdsgroep. EFSA noemt een inname van 3 mg/kg lichaamsgewicht per dag (dat wil zeggen het veilige niveau afgeleid voor enkelvoudige doses van cafeïne voor volwassenen) als veilige grens van inname van cafeïne door kinderen en adolescenten. Deze benadering is nogal conservatief met betrekking tot de effecten van cafeïne op het cardiovasculaire systeem, maar de beperkte beschikbare studies over de langere termijn effecten van cafeïne op angst en gedrag bij kinderen en adolescenten ondersteunen deze veiligheidsgrens. Net als voor volwassenen, kan cafeïne bij sommige kinderen en adolescenten in doseringen van ongeveer 1,4 mg/kg lichaamsgewicht het in slaap vallen vertragen en de slaapduur verkorten, zeker wanneer genuttigd vlak voor het naar bed gaan.

Overschrijdingen
De uitgebreide Europese Voedselconsumptiepeiling database van EFSA werd gebruikt om de cafeïne-inname uit voedsel en dranken te berekenen. Deze database bevat de gegevens van 39 onderzoeken uit 22 verschillende Europese landen met een totaal van 66.531 deelnemers. EFSA heeft aldus een schatting gemaakt van het percentage van mensen (volwassenen, kinderen en adolescenten) dat een van de hierboven gestelde veilige hoeveelheden overschrijdt. Overschrijdingen komen vrijwel bij alle subgroepen voor. Voor details wordt verwezen naar de volledige EFSA-opinie. Het is onduidelijk of deze overschrijdingen een risico inhouden.

Nu EFSA enerzijds een aantal gezondheidsclaims rondom cafeïne positief heeft beoordeeld en tevens een uitspraak heeft gedaan over enkelvoudige en dagelijkse innames van cafeïne door verschillende bevolkingsgroepen, is het aan de Europese Commissie om een besluit te nemen over het al dan niet autoriseren van de nog openstaande gezondheidsclaims.

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 12 van december 2015 op bladzijde 16

Foto's

Reageer op dit artikel