artikel

Ouderen in energiebalans? *

Voedingswetenschap

Ouderen in energiebalans? *

De Nederlandse ouderen zijn een groeiende populatie, zowel in aantal als in gewicht. Om de gewichtsstijging in deze doelgroep tegen te gaan kunnen interventies worden ontwikkeld, bijvoorbeeld gericht op het bereiken van een gunstige energiebalans bij ouderen. Het Voedingscentrum heeft daarom een onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijkheden op dit gebied.

In 2005 bedroeg het aantal ouderen (55-plussers) in Nederland 4,2 miljoen en dit aantal stijgt gestaag naar een verwachte 6 miljoen in 2035 (1). Hoewel lange tijd werd aangenomen dat ouderen gewicht verliezen na hun zestigste wordt nu een toename in gewicht verwacht (2). Meer dan de helft van de Nederlandse ouderen heeft op dit moment overgewicht (3).

In het kader van de groeiende overgewichtproblematiek onder ouderen is het van belang dat ouderen in Nederland adequaat worden voorgelicht over de energiebalans, omdat via dit begrip het probleem van twee kanten kan worden aangepakt: voeding en beweging.

Ouderen en de energiebalans
Mensen maken vaak veranderingen door in hun energiebalans naarmate ze ouder worden. Redenen hiervoor zijn de zogenaamde ‘life events’, zoals pensionering of het verlies van de partner, met bijbehorende veranderingen in eet- en beweegpatroon. Maar ook lichamelijke veranderingen kunnen een oorzaak zijn, zoals een afname in spiermassa en toename van vetmassa en een lagere ruststofwisseling. Door een lagere ruststofwisseling hebben ouderen minder behoefte aan energie en wanneer dit niet wordt gecompenseerd met een lagere energie-inname kan een toename in gewicht optreden. Vanwege de lagere energiebehoefte is het voor ouderen extra van belang om kwalitatief hoogwaardige voeding binnen te krijgen. Vooral de inname van vitamine D is belangrijk (4). Het Voedingscentrum heeft richtlijnen opgesteld met aanbevolen dagelijkse hoeveelheden van voedingsstoffen en voedingsmiddelen, uitgesplitst per leeftijdscategorie.

Jongere ouderen?
Ouderen in de leeftijd van 55 tot 70 jaar, de zogenaamde ‘jongere ouderen’, blijken een geschikte doelgroep voor gezondheidsinterventies (5). Het is aannemelijk dat interventies gericht op ouderen relatief snel tot gezondheidswinst leiden (6). Voor interventies gericht op de energiebalans is het van belang te weten of jongere ouderen dit concept kennen, of ze bewust bezig zijn met aan de energiebalans gerelateerd gedrag en wat hun informatiebehoefte over dit onderwerp is. Om een antwoord te krijgen op deze vragen zijn zes groepsinterviews (focusgroepen) met vijf tot acht ‘jongere ouderen’ gehouden door heel Nederland in de periode mei tot juni 2008. De interviews werden gehouden in al bestaande sociale bijeenkomsten van verschillende aard. Zo zijn bezoekers van een koffiehuis, een linedance-club en het bestuur van een ouderenbond geïnterviewd.

Resultaten en beschouwing
De deelnemers waren over het algemeen goed op de hoogte van de term energiebalans. De meerderheid gaf aan bewust bezig te zijn met energiebalans-gerelateerd gedrag, zij het op een globale manier, zonder er veel bij na te denken. De informatiebehoefte over gezonde voeding en gezond bewegen was laag. Als er al een behoefte was waar te nemen dan was dat een behoefte aan relevante, duidelijke en betrouwbare informatie over voeding en bewegen.

Enkele vraagtekens kunnen worden geplaatst bij deze resultaten. Zo waren leeftijdsgerelateerde voeding- en bewegingsrichtlijnen veelal niet bekend onder deze doelgroep. Daarom is het ook de vraag of deze ouderen wel aan de richtlijnen voldoen of dat er wellicht sprake is van onrealistisch optimisme. Verder was een opvallend resultaat dat de meeste deelnemers een grote rol toeschreven aan externe factoren op het gewicht van een persoon. Een rookverleden, medicijngebruik en ‘overgewichtgenen’ werden genoemd als belangrijke oorzaken voor overgewicht. Mogelijk bestaan er misconcepties bij de doelgroep over de rol van interne en externe factoren op gewicht. Een meerderheid van de deelnemers gaf aan graag wat kilo’s te willen afvallen. Echter, concrete plannen om dit te bereiken werden weinig genoemd. Wel werd aangegeven dat als zij wel actie zouden ondernemen om af te vallen, in de vorm van een actieplan, dit volgens hen zou werken.

Aanbevelingen
Het bewustzijn van ouderen met betrekking tot de energiebalans zou kunnen worden bevorderd door kennis over de leeftijdsgebonden richtlijnen voor voeding en bewegen te vergroten en het belang van deze richtlijnen uit te leggen. Ook de invloed van interne en externe factoren op het lichaamsgewicht zal duidelijk moeten worden gemaakt, om misconcepties te voorkomen. De waargenomen kloof tussen het hebben van goede voornemens en het daadwerkelijk uitvoeren van gezond voedings- en bewegingsgedrag verdient meer aandacht. Er zal moeten worden ingespeeld op het dichten van deze kloof. Dit kan worden gedaan door de doelgroep aan te sporen tot, of te begeleiden bij, het maken van actieplannen en deze uit te voeren.

Referenties
1.         De Boer, A. H. (2006). Rapportage ouderen 2006: Veranderingen in de leefsituatie en levensloop. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
2.         Visscher, T., Kremers, S., & Kromhout, D. (2007). Preventie van gewichtsstijging en richtlijnen voor gewichtsbeheersing. Voeding Nu, 7/8, 13-17.
3.         CBS (2008). Zelfgerapporteerde medische consumptie, gezondheid en leefstijl. Opgehaald 10 maart, 2008, van Statline (statline.cbs.nl)   
4.         Garrow, J. S., James, & W. P. T. & Ralph, J. S. (2000). Human nutrition and dietetics. Edinburgh: Churchill Livingstone.
5.         De Vlaming, R. (2008). Gezond ouder worden. Preventie van overgewicht bij 55-plussers. In opdracht van het Voedingscentrum, i.s.m. Wageningen Universiteit en Researchcentrum. Den Haag: Voedingscentrum.
6.         Wendel-Vos, G. C. W., Ooijendijk, W.T.M., Van Baal, H. T. M., Storm, I., Vijgen, I.C. W., & Jans, M., et al. (2005). Kosteneffectiviteit en gezondheidswinst van behalen beleidsdoelen bewegen en overgewicht. Onderbouwing Nationaal Actieplan Sport en Bewegen. Bilthoven: RIVM.

Dit artikel is gebaseerd op: Gudden, N.J. (2008). Energy balance in Dutch elderly: an explorative study. Master thesis written for Maastricht University, Faculty of Health, Medicine and Life Sciences, specialisation Health Promotion and Education.

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 1/2 van januari/februari 2009 op bladzijde 24

Reageer op dit artikel