artikel

Belangrijke schakel tussen vetzuren, fysiologie *

Voedingswetenschap

Belangrijke schakel tussen vetzuren, fysiologie *

In 2006 leek het er nog op dat het endocannabinoïde systeem (ECS) de perfecte aangrijpingspunten zou kunnen bieden voor de ontwikkeling van een nieuwe generatie effectieve geneesmiddelen voor de behandeling van overgewicht en de metabole complicaties ervan. Het liep echter anders. In 2008 werd de CB1 (cannabinoid receptor type 1) – blokker rimonabant al weer van de markt gehaald vanwege ernstige psychiatrische bijwerkingen.

Voor de farmaceutische industrie betekende deze mislukking een schok die tot de dag van vandaag voelbaar is. Ten minste zeven bedrijven hadden hun eigen CB1 blokker, vaak al in een eindfase van ontwikkeling. Het totale verlies aan investeringen bedroeg vele miljarden euro’s. Complete onderzoeksafdelingen werden gesloten. Achteraf gezien kan het mislukken van rimonabant en de andere CB1 antagonisten (of inverse agonisten) worden beschouwd als een falen van het ‘one disease – one target – one drug’ paradigma.

Ook binnen het voedingsonderzoek had deze manier van denken zo’n tien jaar geleden veel aanhangers, deels samenhangend met de beloften van de functional foods. Inmiddels een klein decennium verder raken we er steeds meer van doordrongen dat complexe processen en ziektes bijna nooit bij te sturen zijn door middel van een simpele single target benadering. Dit geldt niet alleen voor de farmacologie, maar zeker ook voor de voeding. Het ECS moet echter allerminst worden afgeschreven als target. Dankzij de snelle ontwikkelingen in de ‘omics’ technologieën begrijpen we steeds beter hoe dit belangrijke systeem functioneert, dat vetzuren, fysiologie, emoties en gedrag met elkaar verbindt.

ECS in een notendop
Rond 1990 werden twee G-eiwit gekoppelde receptoren gevonden waaraan het psychoactieve THC, een van de vele stoffen uit de hennepplant (Cannabis sativa), bleek te binden. Deze staan nu bekend als CB1 en CB2 receptoren. Kort daarop bleek dat het biologisch gezien toevallig is dat THC en andere plantenstoffen via deze receptoren werken. Er werden endogene stoffen gevonden, inmiddels endocannabinoiden genoemd, die via de CB receptoren een rol spelen in diverse belangrijke biologische processen. Endocannabinoiden worden gevormd uit verschillende vetzuren. De vetzuursamenstelling in de weefsels, onder andere weer beïnvloed door ons dieet, heeft grote invloed op hun relatieve verhouding. Omdat de afzonderlijke moleculen verschillen in hun effecten op receptoren, vormt dit een van bruggen tussen dieet, fysiologie, immuunsysteem, emotie en gedrag. Een interessante illustratie daarvan is dat de CB1 de meest voorkomende G-eiwit gekoppelde receptor is in de hersenen, en onder andere betrokken bij emoties en beloning. De laatste tien jaar is duidelijk geworden dat het oorspronkelijke beeld van het ECS te beperkt is geweest en dat we eigenlijk te maken hebben met een onderdeel van een groot biologisch netwerk dat wordt gevormd door mediatoren gevormd uit vetzuren.

Onstekingsprocessen als voorbeeldDe oorspronkelijke negen endocannabinoiden behoren biochemisch gezien tot een veel grotere groep biologisch actieve lipiden. Via enzymsystemen zoals het cyclo-oxygenase (COX) en het cytochroom P450 bestaan er diverse dwarsverbanden met bijvoorbeeld het metabolisme van prostaglandines en resolvins, stoffen met een centrale rol in regulatie van ontstekingsprocessen. Endocannabinoiden hebben zelf ook effecten op ontsteking, via CB2 en andere receptoren. Deze bevindingen zullen de komende jaren nieuwe inzichten kunnen opleveren in de relaties tussen dieet en ontsteking, maar ook met andere processen zoals emoties, eetgedrag, enz.

Witkamp, R., and Meijerink, J. (2014) The endocannabinoid system: an emerging key player in inflammation. Current Opinion in Clinical Nutrition & Metabolic Care 17, 130-138

 
Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 5/6 van mei/juni 2014 op bladzijde 28

Reageer op dit artikel