artikel

Het effect van voeding op visuele functies *

Voedingswetenschap

Het effect van voeding op visuele functies *

Leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD) is een oogaandoening waarvoor momenteel slechts in beperkte mate een behandeling bestaat. Wel is er duidelijk een associatie met bepaalde leefstijlfactoren en leefstijlgerelateerde aandoeningen waardoor mogelijk preventief kan worden ingegrepen. Het wetenschappelijk bewijs voor de preventieve rol van de carotenoïden luteïne en zeaxanthine in LMD wordt op basis van recent afgeronde studies steeds sterker.

Maculadegeneratie is een zich progressief ontwikkelende oogaandoening waarbij het centrale zicht in de loop der jaren verslechtert. Zo’n vijftig procent van de bevolking boven de 65 jaar heeft reeds meetbare afwijkingen in de ogen die duiden op een vroege vorm van leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD) (1). Na een langjarig onopgemerkt en onomkeerbaar degeneratieproces is vaak het eerste symptoom dat rechte lijnen krom of golvend worden waargenomen. In een verder gevorderd stadium ontstaan vlekken in het centrale gezichtsveld door het afsterven van de kegeltjes in de gele vlek (ook wel macula lutea genoemd (zie afbeelding 1 en 2).

Hoewel patiënten niet volledig blind worden, neemt de kwaliteit van leven van mensen met LMD duidelijk af. Dagelijkse bezigheden als lezen, televisiekijken en autorijden worden onmogelijk; evenals het herkennen van gezichten. Deze vergevorderde vorm van LMD treft circa tien procent van de tachtigjarigen en daarmee is het de belangrijkste vorm van blindheid in de westerse wereld. Vanwege het onomkeerbare degeneratieve karakter van de aandoening lijkt preventie c.q. het tot stilstand brengen van progressie vooralsnog de enige weg. Zonder doelgerichte strategieën die dit bewerkstelligen, zal het aantal mensen met een vergevorderd stadium van LMD de komende twintig jaar naar schatting verdubbelen. Vanzelfsprekend zal dit zich vertalen in een fors toegenomen sociaal-economische belasting (2).

De rol van luteïne, zeaxanthine en DHA

In de afgelopen jaren is uitgebreid onderzoek verricht naar de relatie tussen de inname van de carotenoïden luteïne en zeaxanthine en het voorkomen en vertragen van de verdere ontwikkeling van leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD). Observationele studies suggereerden dat een verhoogde inname van deze carotenoïden, maar ook het omega-3 vetzuur docosahexaenoic acid (DHA), geassocieerd zijn met een lager risico op de ontwikkeling van vergevorderde LMD (3,4). DHA is een belangrijke structurele component van de lichtgevoelige cellen. Luteïne en zeaxanthine zijn de belangrijkste componenten van het pigment in de gele vlek van het netvlies. Hier spelen deze carotenoïden een belangrijke rol in het tegengaan van netvliesschade veroorzaakt door invallend licht en reactieve zuurstofdeeltjes (ROS). Het lichaam is niet zelf in staat luteïne en zeaxanthine aan te maken, het dient dus via de voeding te worden opgenomen. Voorbeelden van producten waarin carotenoïden te vinden zijn, zijn mais, eidooiers en groene bladgroenten zoals spinazie, broccoli en boerenkool.

Het is bewezen dat de hoeveelheid maculapigment toeneemt naarmate mensen een hogere luteïne-/zeaxanthine-inname hebben (5). Inmiddels zijn er ook verscheidene placebogecontroleerde studies uitgevoerd waarin supplementen worden verstrekt aan de deelnemers. Deze studies laten zien dat supplementen met luteïne, zeaxanthine en DHA een gunstige rol spelen in het vertragen van de LMD-progressie (6,7).

Het verrijkte ‘macula-ei’
Eieren zijn een belangrijke bron van verscheidene essentiële nutriënten, waaronder eiwitten, vitaminen en mineralen. Ook luteïne en zeaxanthine zijn, in kleine hoeveelheden, te vinden in de eidooier. Dit was de basis voor het idee om eieren, via de voeding van de kip, te verrijken met luteïne, zeaxanthine en DHA. Hier komt bij dat de bio-beschikbaarheid van luteïne en zeaxanthine uit eieren hoog is, doordat deze stoffen in de eidooier aan vet worden gebonden. De opname vanuit de darmen in het bloed is voor carotenoïden vanuit eieren zelfs hoger dan wanneer ze worden ingenomen via supplementen of spinazie (8).

Nadat het inderdaad mogelijk bleek natuurlijk verrijkte eieren met luteïne, zeaxanthine en DHA te verkrijgen, werd bij de Universiteit Maastricht de eerste placebogecontroleerde interventiestudie uitgevoerd onder 100 mensen om aan te tonen dat het mogelijk was om de serumluteïnespiegel te verhogen met behulp van de verrijkte eieren.

Uit deze studie werd duidelijk dat het inderdaad mogelijk was om de concentratie luteïne in het bloed te verhogen door middel van dagelijkse consumptie van het macula-ei, maar ook door middel van een zuiveldrank gebaseerd op karnemelk met daarin de macula-eidooier (9). Per toeval werd in dit 12 weken durende onderzoek ontdekt dat, wanneer de eidooier in een karnemelkdrank vermengd werd, de cholesterolconcentratie in het bloed bij vrouwen geen stijging vertoonde, terwijl dit wel het geval was wanneer het ‘macula-ei’ werd geconsumeerd. De stijging in serumluteïneconcentratie met deze drank was vergelijkbaar in beide groepen, hetgeen suggereert dat de bio-beschikbaarheid van luteïne niet afhankelijk was van de matrix (10).

Gelijktijdig werd een vergelijking gemaakt tussen de bio-beschikbaarheid van het verse drankje en een gedroogde versie (poeder in sachets) van hetzelfde product. Deze studie, uitgevoerd in samenwerking met Wageningen Universiteit liet zien dat de serumluteïneconcentratie op een vergelijkbare manier wordt verhoogd na inname van het gesproeidroogde drankje als wanneer de verse drank wordt ingenomen (submitted). Vanuit praktisch oogpunt heeft dit duidelijke voordelen, aangezien het gedroogde product een langere houdbaarheid heeft.

Effect op gezichtsscherpte
Deze positieve resultaten leidden tot het besluit een 1-jaar durende, placebogecontroleerde trial uit te voeren, met de zuiveldrank op basis van met luteïne verrijkte eidooier in wederom 100 vrijwilligers. Inmiddels is ook dit onderzoek afgerond en laat zien dat het, buiten de stijging in serumluteïneconcentratie, ook mogelijk is de pigmentconcentraties in de macula te verhogen door inname van het verrijkte drankje. Bovendien is een significante stijging in gezichtsscherpte aangetoond in de groep die het drankje heeft gebruikt vergeleken met de controlegroep die een soortgelijk drankje kreeg, maar zonder toevoeging van de eidooier (submitted). De cholesterolconcentratie in het bloed vertoonde in dit onderzoek geen significante stijging (submitted). Verdere onderzoeken zullen moeten ophelderen in hoeverre het consumeren van het macula-ei en het daarvan afgeleide drankje een effect hebben op het optreden of de progressie van maculadegeneratie.

Momenteel loopt een multicenter-studie in samenwerking met Universiteitsklinieken in Nijmegen, Bonn, Manchester en Boston om het eerder gevonden positieve effect op visuele functies, volgens de wetenschappelijke standaarden, te bevestigen.

Referenties

  1. Korb CA, Kottler UB, Wolfram C, et al. Prevalence of age-related macular degeneration in a large European cohort: Results from the population-based Gutenberg Health Study. Graefes Arch Clin Exp Ophthalmol 2014. doi: 10.1007/s00417-014-2591-9.
  2. Friedman DS, O’Colmain BJ, Munoz B, et al. Prevalence of age-related macular degeneration in the United States. Arch Ophthalmol 2004;122(4):564-72. doi: 10.1001/archopht.122.4.564.
  3. Sangiovanni JP, Agron E, Meleth AD, et al. {omega}-3 Long-chain polyunsaturated fatty acid intake and 12-y incidence of neovascular age-related macular degeneration and central geographic atrophy: AREDS report 30, a prospective cohort study from the Age-Related Eye Disease Study. Am J Clin Nutr 2009;90(6):1601-7. doi: 10.3945/ajcn.2009.27594.
  4. Seddon JM, Ajani UA, Sperduto RD, et al. Dietary carotenoids, vitamins A, C, and E, and advanced age-related macular degeneration. Eye Disease Case-Control Study Group. JAMA 1994;272(18):1413-20.
  5. Berendschot TT, Goldbohm RA, Klopping WA, van de Kraats J, van Norel J, van Norren D. Influence of lutein supplementation on macular pigment, assessed with two objective techniques. Invest Ophthalmol Vis Sci 2000;41(11):3322-6.
  6. The Age-Related Eye Disease Study 2 Research Group, Chew EY, Clemons TE, et al. Secondary Analyses of the Effects of Lutein/Zeaxanthin on Age-Related Macular Degeneration Progression: AREDS2 Report No. 3. JAMA ophthalmology 2013. doi: 10.1001/jamaophthalmol.2013.7376.
  7. Ma L, Dou HL, Wu YQ, et al. Lutein and zeaxanthin intake and the risk of age-related macular degeneration: a systematic review and meta-analysis. Br J Nutr 2012;107(3):350-9. doi: 10.1017/S0007114511004260.
  8. Chung HY, Rasmussen HM, Johnson EJ. Lutein bioavailability is higher from lutein-enriched eggs than from supplements and spinach in men. J Nutr 2004;134(8):1887-93.
  9. Kelly ER, Plat J, Haenen GRMM, Kijlstra A, Berendschot TTJM. The effect of modified eggs and an egg-yolk based beverage on serum lutein and zeaxanthin concentrations and macular pigment optical density; results from a randomized trial. PLoS One 2014.
  10. Baumgartner S, Kelly ER, van der Made S, et al. The influence of consuming an egg or an egg-yolk buttermilk drink for 12 wk on serum lipids, inflammation, and liver function markers in human volunteers. Nutrition 2013. doi: 10.1016/j.nut.2013.03.020

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 3/4 van maart/april 2015 op bladzijde 22

 

Reageer op dit artikel