artikel

Gezonde spieren voor gezond ouder worden en langer leven

Voedingswetenschap

Gezonde spieren voor gezond ouder worden en langer leven

Het aantal mensen van zestig jaar en ouder is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Door de stijging van het aantal ouderen neemt het aantal mensen met een verhoogd risico op mentale, sociale en fysieke problemen toe. Hierdoor neemt ook de druk op maatschappij toe, door een stijging van de zorgkosten en toename van de vraag naar mantelzorg.

Om deze maatschappelijke uitdaging aan te kunnen pakken, is het belangrijk de gezondheid van ouderen te bevorderen. Een gezondere lichaamssamenstelling lijkt samen te hangen met beter fysiek functioneren, maar het is nog niet precies bekend welke componenten van spier- en lichaamssamenstelling hier het meest aan bijdragen.

Gedurende het ouder worden, verplaatst het vet rond de buik zich naar plekken rondom de organen en stijgt de hoeveelheid visceraal vet. Dit heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid. Daarnaast neemt de spiermassa af en de hoeveelheid vet in de spieren toe. De lichaamssamenstelling kan op een zeer gedetailleerde wijze in kaart gebracht worden met behulp van een Computed Tomography Scan (CT-scan). Afbeelding 1 toont een CT-scan van de dwarsdoorsnede van een jongere en een oudere man. Hierop is te zien dat gedurende het ouder worden het viscerale vet toeneemt en de hoeveelheid en kwaliteit van het spierweefsel afneemt door onder andere vetinfiltratie in de spier.

Op afbeelding 2 zijn drie CT-scans van de bovenbeenspier te zien. De oppervlakte van het bovenbeen is bij alle drie de afbeeldingen gelijk, maar er is een duidelijk verschil in samenstelling van de bovenbeenspier.

 

Lichaamssamenstelling, fysiek functioneren en overleving

De afgelopen jaren is veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen BMI en visceraal vet en het fysiek functioneren en overleving. Zowel ondergewicht als obesitas zijn geassocieerd met een verhoogd risico op fysieke beperkingen en vroegtijdig overlijden. Daarnaast is het zo dat hoe langer men kampt met overgewicht of obesitas, hoe hoger het risico wordt op fysieke beperkingen op latere leeftijd. Dit toont aan dat het belangrijk is om het lichaamsgewicht van oudere mensen over een langere periode te meten, om zo mensen met een verhoogd risico in kaart te brengen.

Eerder uitgevoerd onderzoek laat ook zien dat een geringe spiermassa (bepaald met behulp van een Bio-elektrische Impedantie Analyse (BIA), botdichtheidsmeter (DXA), of CT) geassocieerd kan worden met de afname in fysieke functie. De resultaten van dit onderzoek zijn helaas wel inconsistent, maar de auteurs geven hierover aan dat het verschil in gebruikte technieken of studieopzet (cross-sectioneel of longitudinaal) deze inconsistentie mogelijk kunnen verklaren. Daarnaast vermelden de auteurs dat er nog weinig onderzoek is gedaan naar de relatie tussen vetinfiltratie in de spier en het fysiek functioneren en overleving.

In het proefschrift van Ilse Reinders, getiteld Role of Muscle and Fat in relation to Physical Function and Survival, zijn meerdere studies opgenomen. In deze studies is het verband vastgesteld tussen fysiek functioneren en overleving en de lichaams- en spiersamenstelling (bepaald met CT-analyses). Het proefschrift is gebaseerd op data van de Health, Aging and Body Composition Study (Health ABC) en de Age, Gene/Environment Susceptibility–Reykjavik Study (AGES). De Health ABC Study is een longitudinale studie met 3.075 deelnemers, waarvan de focus ligt op veranderingen in gewicht en lichaamssamenstelling bij aanvankelijk goed functionerende ouderen in relatie tot fysieke beperkingen. De AGES-Reykjavik Study heeft 5.764 oudere deelnemers en richt zich op het onderzoeken van risicofactoren in relatie tot ziekte en beperkingen bij ouderen. Voordelen van beide studies zijn de grootte, de lange follow-uptijd en de gedetailleerde wijze waarop de lichaamssamenstelling is bepaald. Fysiek functioneren is bij beide studies zowel subjectief als objectief bepaald. De gegevens zijn verzameld met behulp van zelfrapportage over de mogelijkheid om 500 meter te wandelen of 10 traptreden op te lopen, met als objectieve uitkomstmaat de verandering in loopsnelheid. Fysieke beperkingen zijn gedefinieerd bij de onmogelijkheid om 500 meter te wandelen,10 traptreden op te lopen of een grotere afname in loopsnelheid van meer dan 0.1 m/s na 5 jaar follow-up. Uit de resultaten blijkt dat een lagere BMI over langere tijd en een gunstiger lichaamssamenstelling, gekenmerkt door meer spiermassa en meer spierkracht, geassocieerd kan worden met een lager risico op fysieke beperkingen, een kleinere afname in loopsnelheid en een verlaagde kans op vroegtijdig overlijden bij mannen en vrouwen van 65 jaar en ouder. Minder vetinfiltratie in de spier is geassocieerd met een verlaagde kans op vroegtijdig overlijden.

 

Vervolgonderzoek en interventies

 

Er is een groeiend aantal obese ouderen. Dit is alarmerend, gezien de nadelige gevolgen van obesitas, zoals een stijging van het risico op diabetes mellitus en cardiovasculaire aandoeningen. Daarbij worden de risico’s alleen nog maar groter in combinatie met een lage spiermassa, lage spierkracht en veel vetinfiltratie in de spier. Het is daarom van belang dat er effectieve interventies uitgevoerd worden om het voorkomen van obesitas te verminderen, zodat minder mensen te kampen krijgen met fysieke beperkingen.

 

Monitoren gewicht bij ouderen

 

Het monitoren van het gewicht bij ouderen (meerdere metingen uitvoeren om patronen van gewichtsverloop in kaart te brengen) maakt het mogelijk om ouderen op te sporen met een versneld verlies van spiermassa. Interventieprogramma’s gericht op verbetering van de lichaamssamenstelling zouden dan kunnen worden aangeboden.

 

Optimaliseren lichaamssamenstelling obese ouderen

 

Met eerder uitgevoerde interventiestudies is aangetoond dat gewichtsverlies (door calorierestrictie) bij obese ouderen leidt tot een verbetering van de stofwisseling en het fysiek functioneren. Helaas resulteert calorierestrictie ook in een versnelde afname van spiermassa. In verschillende gerandomiseerde, gecontroleerde onderzoeken onder obese oudere volwassenen is het effect bekeken van calorierestrictie, lichaamsbeweging en een combinatie daarvan op fysiek functioneren (1,2,3,4). Alle studies tonen vergelijkbare resultaten, namelijk dat dieetbeperking in combinatie met krachttraining bij obese oudere volwassenen effectief is tegen lichaamsvet en voor het behoud van de spiermassa.

Uit de genoemde resultaten blijkt dat het in stand houden of zelfs het verhogen van spiermassa bij obese ouderen bereikt kan worden door de combinatie van dieetgeïnduceerd gewichtsverlies en lichaamsbeweging (zowel duursport als krachtsport). Dit is belangrijk om een verantwoord lichaamsgewicht en een gezonde lichaamssamenstelling te behalen. Vervolgonderzoek moet uitwijzen of krachttraining bij ouderen leidt tot een betere samenstelling van de spieren en of dit resulteert in een beter behoud van functies op lange termijn.

 

 

Optimaliseren van de lichaamssamenstelling bij ouderen met een normaal gewicht

 
Net als bij obese ouderen, is het verbeteren van de lichaams- en spiersamenstelling bij ouderen met een normaal gewicht belangrijk. Dit kan worden bereikt door gezonde voeding in combinatie met lichaamsbeweging (zowel duursport- als krachtsport).

 

Conclusie

In het proefschrift van Ilse Reinders is het verband bepaald tussen verschillende maten van lichaamssamenstelling, opslagruimtes voor vet en spiersamenstelling en het fysiek functioneren en overleving. De resultaten tonen aan dat een betere lichaamssamenstelling, gedefinieerd als meer spiermassa, grotere spierkracht en minder vet in de spier, geassocieerd kan worden met beter fysiek functioneren en een lager overlijdensrisico. Er wordt aangeraden dat interventieprogramma’s voor obese ouderen zich moeten richten op gewichtsverlies door middel van calorierestrictie en krachttraining, om zo de lichaamssamenstelling te verbeteren en daardoor het risico op functionele beperkingen en vroegtijdig overlijden te verkleinen. Ouderen met een normaal gewicht wordt krachttraining en gezonde voeding geadviseerd om de lichaamssamenstelling te verbeteren.

Foto's

Reageer op dit artikel