artikel

‘Voedingsleer te veel gericht op ideaalplaatje’ *

Voedselproductie

‘Voedingsleer te veel gericht op ideaalplaatje’ *

Een onnoemelijk groot aantal publicaties en dito functies in de voedingswereld zorgde ervoor dat Louise Fresco de afgelopen decennia uitgroeide tot een autoriteit in de landbouw- en voedings- sector. Haar missie: de afstand tussen consument en voedselketen verkleinen. Een belangrijke aanzet hiertoe is de publicatie van het boek, een ware voedingsbijbel, ‘Hamburgers in het Paradijs’. Met haar eigen tv-serie in het najaar hoopt ze ook niet-lezend Neder- land iets bij te brengen over de complexe voedselketen.

Bezielend vertellen over haar passie, voedsel, waar en tegen wie dan ook. Dat lijkt Louise Fresco het liefst te doen. Na een opmerking over de smakelijke cappuccino, begint ze over het belang van lekkere koffie. Ze heeft immers jaren in Italië gewoond. ‘Sorry, voor de rommel trouwens’, verontschuldigt ze zich. De hoogleraar Duurzame ontwikkeling aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) is net terug uit Japan en was bezig al haar paparassen te ordenen. Als landbouw- en voedingsdeskundige reist ze de hele wereld over. Haar werk is haar passie. De lijst met functies die ze bekleedt, reikt bijna letterlijk van Amsterdam tot Tokio: universiteitshoogleraar aan de UvA, lid van de Raad van Commissarissen van de Rabobank, niet-uitvoerend bestuurder bij Unilever, voorzitter van het Nationaal Platform Rio+20, lid van het bestuur van de United Nations University, bestuurslid van het Koninklijk Concertgebouw Orkest. ‘Niet alle functies kosten veel tijd’, lacht Fresco die tachtig uur werkt per week.

Communiceer wetenschap
Fresco manifesteert zich in alle geledingen van de maatschappij en beperkt zich niet tot de wetenschap. Niemand kijkt er tegenwoordig meer van op dat wetenschappers zich nadrukkelijk profileren, maar begin jaren negentig was Fresco één van de eersten en dat leidde soms tot gefronste wenkbrauwen van collega’s. ‘Bij Wageningen Universiteit (hier had ze een dienstverband van 1990 tot 1997, red.) was het ongebruikelijk zoveel in de media te verschijnen.’ Vanaf 1990 ging ze ook columns schrijven voor NRC Handelsblad, ook publiceerde ze zowel non-fictie als fictieboeken. Fresco ziet wetenschap als een vakgebied dat aan alles raakt. Vandaar haar brede interesse. En: als wetenschapper heb je de plicht uit te leggen waar je precies mee bezig bent. De samenleving vooruit helpen, zo redeneert de duurzaamheidsprofessor. ‘Misschien komt het wel door mijn studie tropische plantenteelt (aan Wageningen Universiteit, red.). Omdat weinig mensen die kennen moet je constant uitleggen waar je mee bezig bent.’ Dat de hoogleraar graag en uitvoerig uitlegt blijkt wel uit de publicatie van haar boek in het najaar 2012: ‘Hamburgers in het Paradijs.’ In deze dikke pil van ruim vijfhonderd pagina’s legt ze in voor een leek begrijpelijke taal de complexiteit van de voedselketen uit. Door indeling in redelijk op zichzelf staande hoofdstukken (landbouw, brood, vlees) kan het boek goed worden geraadpleegd als naslagwerk.

Hamburgers in het Paradijs
Na een verblijf van bijna tien jaar in Rome bij de wereldvoedselorganisatie van de Verenigde Naties, de FAO, keerde ze in 2006 terug naar haar geboorteland Nederland. De UvA stelde Fresco aan als Universiteitshoogleraar. Altijd al was de landbouwkundige bezig met het slaan van bruggen tussen wetenschap en beleid. Terug in Nederland merkte ze: ik ben nog niet klaar. Ze besloot haar kennis te gebruiken om een alomvattend boek te schrijven. ‘Ik dacht: ik weet veel, ik moet dit aantrekkelijk opschrijven voor een groot publiek.’ Over het algemeen waarderen mensen de vruchten van haar werk. Enkele maanden na publicatie is ‘Hamburgers in het Paradijs’ alweer toe aan zijn vijfde druk. ‘Ik heb volledigheid betracht met dit boek, voor je het weet krijg je te horen dat er wat mist, bijvoorbeeld van ngo’s.’ Of  je krijgt gewoon kritiek, zoals Fresco ondervond in Groningen. ‘Iemand zei: “Wilt u dat alles zo wordt als in Nederland, Nederland is een hel geworden.”’

Biologisch
Bij sommige milieuorganisaties zal ze ook geen vrienden maken. De echte weg voorwaarts voor verhoging van de landbouwproductie is intensieve landbouw, waar nog veel productiegroei mogelijk is, vindt Fresco. Biologisch is een aardige niche voor vermogende westerlingen, maar biedt geen oplossing voor het voedselvraagstuk. Het grootste nadeel vormt dat er zes keer meer land nodig is dan bij reguliere landbouw. ‘Bij biologische teelt gebruikt het land veel stikstof  en dat komt uit dierlijke mest. Voor al dat vee is grasland nodig. Mensen realiseren zich niet dat al die benodigde dierlijke mest ergens vandaan moet komen.’ Alle onderdelen van de voedselketen passeren uitgebreid de revue. Ze wil de lezer kennis bijbrengen en de keten dichter bij zijn dagelijks eten brengen.

U beoogt de afstand tussen consumenten en voedsel te verkleinen. Gaan ze hierdoor gezonder en bewuster leven?
‘Allereerst, gezondheid en duurzaamheid is niet hetzelfde. Ik wil voorkomen dat consumenten in clichés vervallen over voedsel. Voedsel is ingewikkeld, maar ook essentieel. Besteed er dus tijd aan. Meer educatie hierover is ook nodig. Consumenten zullen door het boek beter snappen hoe de voedselketen in elkaar zit. En dat zal een positief effect hebben op hun voedingspatroon. Als je het over gezond voedsel hebt, dan praat je niet over individuele voedingsmiddelen, maar over het voedingspatroon. Weet je als consument waar het voedsel vandaan komt, dan zal je minder gaan eten en meer gaan genieten. Of in ieder geval bewuster gaan eten. Zo zijn aardbeien in de winter exceptioneel. Die eet je dan ook met meer aandacht. Je zult je dan minder snel volproppen.’

Een belangrijke rol ziet Fresco weggelegd voor fabrikanten en supermarkten. ‘Ga bijvoorbeeld de dialoog aan over E-nummers. ‘Bij soep is emulgator nu eenmaal nodig. En door toevoeging van tomaten kleurt deze bruin. Kleurstof zorgt voor de rode kleur.’ Verder denkt de professor aan open dagen bij bijvoorbeeld fabrieken en natuurlijk meer aandacht voor zaken als voeding en landbouw op de lagere school.

Wat is uw advies aan voedingskundigen?
Fresco: ‘Maak het vooral niet te ingewikkeld en geef cliënten niet te veel taken mee. Geen wijzend vingertje dus. Dan denken ze al snel: dit dieet houd ik toch niet vol. Voeding moet uit de hoek van problematisch worden gehaald. Het is nu te veel van dit voedingsmiddel is fout en dit is goed. De voedingsleer is te veel gericht op het ideaalplaatje en op het demoniseren van voedingsmiddelen. In tegenstelling tot obesitas is overgewicht minder problematisch dan nu wordt voorgesteld en niet per definitie een bewijs van ongezondheid.’ Ze waarschuwt: ‘Als je alleen voor de televisie eet, gedachteloos, dan eet je meer.’ Fresco herhaalt nog maar eens: ‘Bewust eten en bewust inkopen bevordert gezond eten.’

Hoe ziet u de toekomst van de verduurzaming van voedsel? Moeten we niet meer gaan betalen voor meer verduurzaming?
‘Je moet duurzaamheid op één of andere manier inbouwen in de prijs. Duurzaamheid is voor mij: niet-verspillen of het vermijden hiervan en schaarse producten vervangen voor niet-schaarse. Ik ben ook voor het principe: de vervuiler betaalt. De boer of de fabriek moet hiervoor geld neertellen.’ Het baart haar zorgen dat de (Nederlandse) boer zo weinig betaalt krijgt. ‘Straks wil niemand meer boer worden. Je zou criteria kunnen invoeren waarbij hij wordt gecompenseerd als hij natuurbeheer erbij doet bijvoorbeeld.’ Voor verdere verduurzaming hoeft het Westerse consumptiemodel niet fundamenteel op de schop, want het is aan voortdurende evolutie onderhevig. Wie had vijftig jaar geleden gedacht dat China zoveel soja zou importeren uit Brazilië. Het systeem verandert snel. Hier moet je op inspelen door goede afspraken te maken over duurzaamheid en ook voedselveiligheid.’

Ze is positief over de toekomst van voedsel. De wereldbevolking zal niet snel meer toenemen en er is nog genoeg ruimte voor productiegroei in de landbouw. Ook soja- en palmolieplantages worden steeds beter beheerd en gecontroleerd. ‘De sojateelt in Brazilië heeft geleid tot beter landgebruik. Veel bestaande plantages verbeteren hun productie. Tegenwoordig controleert Brazilië de Amazone via satellieten om illegale houtkap beter te kunnen bestrijden. Wel vind ik het gebruik van biobrandstoffen met voedselgewassen een probleem.’

Zou het niet iets voor u zijn om zelf de verduurzaming een impuls te geven door bijvoorbeeld de politiek in te gaan?
‘Het voordeel is dat ik nu echt met iedereen onafhankelijk kan praten. Voor ieder die mij nodig heeft ben ik dus gewoon beschikbaar.’

Niet de politiek in dus om haar doelen te bereiken dus. Ze gebruik hiervoor liever de media. Haar boek krijgt in het najaar een tv-serie bij HUMAN over voeding en landbouw. Met haar programma ‘Fresco’s Paradijs’ reist ze de wereld rond met als doel de spanning tussen traditie en modernisering in de voedselvoorziening weer te geven. ‘We zijn al meer dan een jaar bezig. Het programma is interessant voor een groter publiek.’ Fresco maakte onlangs een aflevering over rijst in Japan en ook één over de appel.  ‘Ik heb altijd een fascinatie gehad voor de appel. We maakten een aflevering over hooggelegen wilde appelbossen op de grens tussen China en Kazachstan. Tot de Koude oorlog was dit verboden gebied. Ik zei tegen HUMAN: dit heeft niemand ooit gezien.’ Na de vermoeiende trip te paard over glibberige paadjes, vervolgde Fresco haar reis naar de grootste botanische appeltuin in het Verenigd Koninkrijk.’ Na haar enthousiaste betoog over de vrucht die voor eeuwig verbonden blijft aan Adam en Eva, zit het interview er op. Snel naar de Universiteit van Wageningen. ‘Ze wilden me daar niet kwijt dus hebben ze een titel verzonnen: Distinguished Professor.’

Louise Fresco, Meppel 1952
Louise Fresco is sinds 2006 Universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam met als aandachtsgebied de grondslagen van duurzame ontwikkeling in internationaal perspectief. Eerder had ze een internationale loopbaan bij Wageningen UR en de Verenigde Naties. Nog steeds is ze verbonden aan Wageningen. Ook is ze lid van de KNAW en drie buitenlandse academies. Verder is ze kroonlid van de Sociaal- Economische Raad, Commissaris bij de Rabobank, niet-uitvoerend bestuurder bij Unilever en bestuurslid van het Koninklijk Concertgebouworkest.

Fresco roert zich actief als publicist. Naast wetenschappelijke publicaties, schreef ze negen niet-wetenschappelijke boeken, zoals het meest recent: Hamburgers in het Paradijs. Ook produceert ze tweewekelijks een column voor NRC Handelsblad.

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 1/2 van januari/februari 2013 op bladzijde 12

Reageer op dit artikel