artikel

Traceerbaarheid van grondstoffen in voedingsmiddelen *

Voedselproductie

Traceerbaarheid van grondstoffen in voedingsmiddelen *

Recente incidenten met paardenvlees in voedingsmiddelen laten zien dat bij het etiketteren van complexe voedingsmiddelen, zoals lasagne, fouten worden gemaakt. Juiste informatie over de aard van grondstoffen in voedingsmiddelen is echter van belang voor de keuzevrijheid van consumenten. Dit geldt vooral voor consumenten met specifieke dieetwensen vanwege bijvoorbeeld allergieën, religie, vegetarisme, of de wens om duurzame producten te produceren en consumeren. Kennis van de samenstelling van het product is nodig om fraude te kunnen opsporen.

Omdat grondstof- en productstromen steeds ingewikkelder worden, is het noodzakelijk productinformatie en processen in de keten te traceren. Traceerbaarheid van voedingsmiddelen, diervoederproducten, en daarvoor gebruikte grondstoffen in de gehele keten is wettelijk verplicht volgens Verordening (EG) nr. 178/2002. Producenten moeten kunnen nagaan wie hun grondstoffen heeft geleverd en aan wie hun producten verkocht zijn. Hiervoor moeten producten adequaat worden geëtiketteerd of gekenmerkt. Daarnaast moeten producenten beschikken over systemen en procedures voor traceerbaarheid van ingekochte grondstoffen, geproduceerde halffabricaten, en verkochte eindproducten. Op deze manier is op elk moment aan te tonen van wie grondstoffen zijn ontvangen (tracing) en aan wie producten zijn geleverd (tracking). Wanneer nodig, moeten bevoegde autoriteiten zoals de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) inzage kunnen krijgen in de gegevens van de grondstof- en productstromen bij een inspectie.

Traceerbaarheidssystemen
In een traceerbaarheidssysteem worden gegevens over grondstof- en productstromen geïdentificeerd met bijvoorbeeld barcodes op etiketten en registratieformulieren. Voor wild gevangen vis begint het traceren pas na de vangst, terwijl levend vee in de EU al na de geboorte wordt geregistreerd met een identificatie- en registratie-(I&R)systeem. In de agrarische sector ontwikkelen bedrijven zelf veelal software om geregistreerde gegevens van traceerbaarheidssystemen te ondersteunen. Voor een volledige traceerbaarheid moeten gegevens van de hele productieketen in het systeem worden uitgewisseld, zodat bekend is welke ingrediënten een samengesteld product (zoals een gehaktbal of lasagne) bevat en welke processen tijdens de productie zijn gebruikt (1).
Na productie of verwerking zijn grondstoffen vaak moeilijker visueel te herkennen. Wanneer bijvoorbeeld biologische eieren de boerderij verlaten, zijn deze eieren op het oog niet meer te onderscheiden van reguliere eieren. Op dat moment hangt de traceerbaarheid van de grondstoffen af van een juiste registratie en etikettering. Fraude is daarbij moeilijk te herkennen, omdat dit buiten het traceerbaarheidssysteem omgaat. In dat geval kan het verwisselen en vermengen van grondstoffen alleen geïdentificeerd worden met behulp van analytische methoden.

Analytische methoden
Voor soortbepalingen van dieren of planten gebruikt men veelal DNA-gebaseerde analysemethoden. Hierbij wordt een DNA-fragment vermenigvuldigd en zichtbaar gemaakt dat uniek is voor één bepaalde diersoort, zoals paard. Deze zogenaamde PCR (Polymerase Chain Reaction)-methoden zijn heel specifiek en kunnen kleine vermengingen van bijvoorbeeld paardenvlees in andere vleessoorten aantonen. Voor vrijwel alle landbouwhuisdieren zijn er inmiddels dergelijke methoden beschikbaar die gevalideerd zijn en betrouwbaar kunnen worden toegepast. Voor andere diersoorten, bijvoorbeeld vissen, wordt naast PCR-methoden steeds vaker gebruik gemaakt van DNA-sequentie-analyse (2). Hierbij worden ook specifieke fragmenten van vis-DNA vermenigvuldigd, waarna vervolgens de DNA-volgorde exact te bepalen is.

Door wereldwijde samenwerking zijn er inmiddels databases beschikbaar met specifieke DNA-fragmenten voor meer dan 100.000 diersoorten (www.barcodinglife.com). Deze DNA-fragmenten kunnen direct worden gebruikt voor traceerbaarheidsdoeleinden. De methoden kunnen ook van belang zijn in het geval van fraude waarbij goedkopere grondstoffen duurdere ingrediënten vervangen, bij het voldoen aan dieetwensen zoals dieetproducten zonder allergenen, of bij het garanderen van halal of kosjer producten.

Ook fingerprinting methoden kunnen een beeld geven van de specifieke samenstelling van een product, zoals een profiel van metabole stoffen of eiwitten. Met behulp van dergelijke fingerprinting methoden kunnen bijvoorbeeld biologische eieren van reguliere eieren worden onderscheiden. Aan de hand van een ‘chemische vingerafdruk’ van het eigeel kan men bepalen of een ei van een biologisch of regulier pluimveebedrijf afkomstig is (3).

Deze methoden voor het bepalen van de karakteristieken van grondstoffen kunnen afnemers de zekerheid geven dat de juiste grondstoffen zijn gebruikt. Hierdoor kunnen producenten precies aangeven wat de samenstelling van het product is, en dat het product duurzaam of van exclusieve kwaliteit is. Door toepassing van deze methoden neemt vermenging en verwisseling van grondstoffen in de keten af.

Combinatie methoden
Traceerbaarheidssystemen in combinatie met laboratorium analysemethoden kunnen de bron van grondstoffen in voedingsmiddelen en diervoeder inzichtelijk maken. Traceerbaarheidssystemen zijn wettelijk verplicht en zijn daarom bij producenten aanwezig. De verificatie met behulp van analysemethoden wordt vaak pas frequent uitgevoerd wanneer er een verdenking is van fraude. De toepassing van deze methoden kan echter veel schade voorkomen en kan een garantie voor de kwaliteit en duurzaamheid van producten geven.

Referenties

  1. Manikas, L., and Manos, B. (2009). A review of factors affecting traceability in agrifood supply chain. International Journal of Postharvest Technology and Innovation. 1: 430-445.5.2. Waugh, J. (2007), DNA barcoding in animal species: progress, potential and pitfalls. Bioessays, 29: 188–197.

2.  Van Ruth, S., Alewijn, M., Rogers, K., Newton-Smith, E., Tena, N., Bollen, M., and Koot, A. (2011). Authentication of organic and conventional eggs by carotenoid profiling. Food Chemistry. 126: 1299-130


Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 3/4 van maart/april 2013 op bladzijde 12

Reageer op dit artikel