artikel

Voedselbanken hebben behoefte aan meer gezonde producten *

Voedselproductie

Voedselbanken hebben behoefte aan meer gezonde producten *

Het aantal voedselbanken is medio 2014 toegenomen tot ruim 150. Daarmee groeit ook de vraag naar voedsel. Niet alleen meer is belangrijk, maar ook de voedingswaarde van levensmiddelen. Uit onderzoek van de Vrije Universiteit blijkt dat die nog wel voor verbetering vatbaar is. ‘Leveranciers die iedere week Schijf van Vijf-producten leveren, dat zou ideaal zijn.’

De inpakruimte van het distributiecentrum van de Voedselbank in Rotterdam heeft veel weg van een krioelende mierenhoop. Zo is het elke donderdag wanneer de 3000 voedselpakketten worden uitgeleverd aan de ruim 45 uitdeelpunten in de stad. Een vrijwilligster zet groene plastic kratten op de lopende band. Aan weerszijden staan mannen en vrouwen die ze vullen met levensmiddelen. Aan het einde van de rit stapelen weer anderen de kratten op een pallet die eenmaal vol met een palletwagen naar de opslagruimte wordt gereden. De voedselpakketten zijn klaar voor transport. Er heerst een positieve sfeer. Iedereen werkt met veel plezier op het enigszins troosteloze industrieterrein aan de Keilestraat. “We werken hier alleen maar met vrijwilligers”, vertelt gepensioneerd ondernemer Martin van der Blom die de rondleidingen verzorgt.

Groente en fruit
Van der Blom roemt de intrinsieke motivatie waarmee de mensen hier onbezoldigd hun werk doen. Hij pakt een pak groene asperges van Albert Heijn, wijst op de preien. De pakketten zijn goed gevuld met gezonde producten. Verderop staan kratten met gele paprika’s en appels. Het is een waar festijn van groente en fruit. Dat stroomt binnen in de zomer. Dan rijdt een medewerker met een pompwagen een met plastic omhulde pallet met ongelabelde glazen potten appelmoes binnen. Van Hak, zegt Van der Blom enthousiast. In de winter, wanneer verse groenten en fruit schaars zijn, vormen de potten van de conservenproducent een onmisbare aanvulling. Enige tijd geleden leverde Hak-directeur Timo Hoogenboom in Rotterdam hoogstpersoonlijk de 2,5 miljoenste pot Hak af. De grote glazen pot met doperwten en worteltjes staat pontificaal op het bureau in het kantoor.

Voedingsindustrie
Wekelijks profiteren 35.000 gezinnen die onder het bestaansminimum leven van een voedselpakket (zie kader Voedselbanken). Hak, dat in 2012 een tweejarig contract tekende met Voedselbanken Nederland, stuurt wekelijks producten naar de voedselbank die allemaal 100% voedselveilig zijn, maar niet meer helemaal voldoen aan de strenge kwaliteitseisen. Zo kunnen deksels gedeukt zijn of de potjes onvoldoende gevuld. In plaats van de potten weg te gooien en voedsel te verspillen, geeft Hak deze producten aan de voedselbank. In december 2013 en in juni 2014 sloot Voedselbanken Nederland ook tweejarige overeenkomsten met Unilever Nederland en FrieslandCampina die structureel aan alle 153 voedselbanken uitleveren. Beide multinationals doneren meer dan alleen voedingsmiddelen; ze stellen ook hun kennis en expertise ter beschikking. Zo helpt Unilever het bestuur van Voedselbanken Nederland met zijn strategie- en marketingaanpak. Verder pakken medewerkers jaarlijks duizenden kerstpakketten in voor de regio Rotterdam. FrieslandCampina neemt de logistieke kosten van Voedselbanken Nederland over om te zorgen voor een betere verspreiding van zuivelproducten over de voedselbanken. Belangrijke groente- en fruitleveranciers zijn bijvoorbeeld Lidl en Albert Heijn. De laatste heeft een specifiek beleid tegen voedselverspilling. Het leveren van groenten en vlees aan voedselbanken valt binnen dit beleid. Dit gebeurt als in AH’s distributiecentra producten overblijven. Zo kan barbecuevlees overblijven doordat het weer tegenzit. In plaats van naar de winkels, gaat het vlees dan naar de voedselbanken. AH werkt sinds 2009 samen met Voedselbanken Nederland en voorziet 80 van de 130 voedselbanken van verse producten.

Meer gezonde producten
Belangrijk voor leveranciers is dat voedselbanken hun voedselveiligheid op orde hebben. Het is een voorwaarde om te leveren. De ‘banken’ werken hier dan ook hard aan en zijn goed op weg deze helemaal op orde te krijgen (zie kader Voedselveiligheid). De vorig jaar opgerichte Vereniging Voedselbanken Nederland waarbij alle honderdvijftig voedselbanken zijn aangesloten, is blij met de hulp die ze krijgt van supermarkten, boeren en voedingsbedrijven. De organisatie van de voedselbanken is de afgelopen jaren in rap tempo geprofessionaliseerd. Zowel landelijk als lokaal trekken medewerkers er hard aan om voldoende voedsel binnen te krijgen. Dat is nodig, want in 2013 groeide het aantal mensen dat een beroep doet op de voedselbank met 30%. Ondanks steun van voedingsbedrijven en supermarkten krijgen de voedselbanken het niet voor elkaar om wekelijks een krat met minimaal twintig producten bij behoeftigen af te leveren.

Ook ziet Voedselbanken Nederland graag meer gezonde producten binnenkomen. Uit recent onderzoek van de Vrije Universiteit onder 251 ontvangers van voedselpakketten van elf Nederlandse voedselbanken blijkt dat 70% van de voedselbankklanten voedselonzeker is. Dat betekent dat zij niet altijd de mogelijkheid hebben om voldoende of gezond en gevarieerd te eten. “Er zitten nog regelmatig de verkeerde calorieën in pakketten. We zijn bezig met projecten om meer groente, aardappels, groente en fruit in de pakketten te krijgen. Maar het liefst hebben we producten die lang houdbaar zijn, maar toch gezond. Dat maakt onze logistiek makkelijker”, zegt Pien de Ruig, woordvoerder van de Vereniging Voedselbanken Nederland. Met hulp van de VU stelde de vereniging een “ideaal boodschappenlijstje” samen van gezonde producten waaraan behoefte is. Hierop prijken onder andere eieren, zilvervliesrijst, volkoren pasta, kaas en peulvruchten. Juist deze producten krijgen de voedselbanken veel te weinig geleverd en niet structureel genoeg.

Efficiëntie
De Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI) herkent dit beeld. Hoewel een groot deel van de voedingsbedrijven samenwerkt met Voedselbanken Nederland gebeurt dit op ad hoc basis: als er een overschot is, is de voedselbank een optie. De voedingsindustrie begrijpt dat Voedselbanken Nederland behoefte heeft aan voorspelbaarheid van instroom. “Maar belangrijk te benadrukken is dat bedrijven niet voor de voedselbanken produceren: structurele overschotten ‘overhouden’ past niet in de anti-voedselverspillingsagenda”, zegt een FNLI-woordvoerster. Daarnaast moet de planning van voedingsbedrijven ook maar net aansluiten op die van de voedselbanken die over het algemeen één keer per week uitleveren. Zo plaagt de efficiëntie van voedingsbedrijven de voedselbanken. “Onze forecasting wordt steeds beter. Ja, dat kan nadelig zijn voor de voedselbanken”, reageert een zegsman van voedingsconcern Heinz, dat jaarlijks 650.000 voedingsmiddelen doneert. Bedrijven benadrukken dat ze producten als kaas of pasta vanwege de lange houdbaarheidsdata minder aanbieden.

Voedselverspilling
De Vereniging Voedselbanken Nederland probeert daarom op andere manieren aan meer voedsel te komen. Zo zijn er vrijwilligers die voedsel bij de boer ophalen dat “anders op het land ligt te rotten”, zegt woordvoerder De Ruig. Ook bekijkt de vereniging de mogelijkheden om groenten in te vriezen en om van de niet-geoogste gewassen soep te maken. “Maar je kunt ook bedenken om hier maaltijden van te maken.” Volgens De Ruig komt maar een half procent van al het verspilde voedsel bij de voedselbanken terecht. “Er is genoeg voedsel. Alleen de vraag is, hoe krijg je het bij de mensen.” Onlangs riep bestuurslid Monny Querido bedrijven op hun groente- en fruitoverschotten door de Russische boycot van EU-voedingsmiddelen aan de voedselbanken te doneren. De Europese Unie heeft inmiddels goedgekeurd dat in het overschot aan groente en fruit in Nederland, aan de voedselbanken wordt gegeven (update 25 augustus, red.). Normaal geldt er een limiet van 5 procent van de hoeveelheid geproduceerde vruchten of groentesoorten, maar die geldt nu in deze uitzonderlijke omstandigheden niet. De kosten worden betaald uit de 125 miljoen euro die de EU ter beschikking heeft gesteld als compensatie voor de boycot (bron: De Telegraaf).

De EU is doorgaans streng als het gaat om het weggeven van groente en fruit, omdat zij het ziet als verkapte subsidie. Nu wil de Unie echter voorkomen dat door de boycot overtollig geworden landbouwproducten op de markt komen en juicht het toe dat ze naar voedselbanken en scholen gaan.

Lang houdbare producten
Met lang houdbare producten, zoals rijst en pasta blijft het behelpen. De lokale Voedselbank Rotterdam haalt alles uit de kast om pakketten met deze producten te kunnen vullen. Zonder donaties is dit nauwelijks mogelijk, is de ervaring in Europa’s grootste havenstad. Soms doneren particulieren geld waardoor de voedselbank kaas of eieren kan kopen. Via restaurant de Pastakantine in Rotterdam kwam de lokale voedselbank in contact met een pastafabriek. “Daar kunnen we mogelijk voor inkoopsprijs pasta kopen.” Ook wordt het publiek ingeschakeld voor hulp. Zo deelden bij Albert Heijnsupermarkten vrijwilligers kaartjes uit met het verzoek aan klanten om rijst, macaroni, spaghetti, aardappelpuree of jam te doneren. Zelfs op wijkniveau onderneemt de voedselbank actie. “Wij hebben bijvoorbeeld weinig halalvlees, wijken zoeken daarom zelf contact met halalslagers”, zegt Annelies Brans, belast met de fondsenwerving van Voedselbank Rotterdam.

De onzekerheid over wat en hoeveel er elke week binnenkomt, zal de voedselbanken parten blijven spelen. Ook ontbreekt een stijgende lijn in voedselleveranties. “Iedere week is er sowieso brood. Maar of we volgende week aardappelen of pasta hebben, dat weten we niet.” Iedere week bevat een krat gemiddeld achttien producten, terwijl twintig producten het doel is. En daarmee boft Rotterdam nog, want er zijn voedselbanken die het met minder moeten doen. “Leveranciers die iedere week Schijf van Vijf-producten leveren, dat zou ideaal zijn”, verzucht Brans.

Voedselbanken
– 2002: Oprichting eerste voedselbank in Rotterdam door Clara en Sjaak Sies.
– 2013: Oprichting Vereniging Voedselbanken Nederland. 153 voedselbanken aangesloten die wekelijks 35.000 huishoudens (85.000 mensen) voorzien van één of meerdere voedselpakketten. In 2013 deelde de voedselbanken totaal 1,8 miljoen pakketten uit.
– In Nederland zijn 8 regionale distributiecentra (grootste in Rotterdam) van waaruit de voedselpakketten naar 475 uitdeelpunten worden gebracht. Zo’n 8300 vrijwilligers zijn actief bij de voedselbanken.
– Als minder dan €180 per maand overblijft om van te leven, plus €60 voor iedere extra volwassene en €50 voor ieder kind komt een gezin in aanmerking voor een voedselpakket.

Voedselveiligheid
Naast het binnenhalen van voldoende voedsel vormt voedselveiligheid de tweede prioriteit bij de Vereniging Voedselbanken Nederland. Eind vorig jaar begon het project Waarborging Voedselveiligheid om ervoor te zorgen dat de voedselbanken aantoonbaar voedselveilig werken. De projectgroep stelde het Handboek Voedselveiligheid op dat zich baseert op de hygiënecode van de supermarkten: de CBL Hygiënecode. Alle voedselbanken dienen uiteindelijk volgens het handboek te werken om de status ‘groen’ (100% voedselveilig) te kunnen krijgen. Vrijwilligers krijgen ook trainingen in voedselveiligheid. Momenteel hebben 30 van de ruim 150 voedselbanken de status groen. Eind 2015 moeten alle voedselbanken deze status hebben bereikt.

Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 9 van september 2014 op bladzijde 23

Reageer op dit artikel