artikel

Schooltuinen ingezet ter bevordering groente- en fruitconsumptie *

Voedselproductie

Schooltuinen ingezet ter bevordering groente- en fruitconsumptie *

Onder druk van bezuinigingen zijn in diverse gemeenten school- tuinen verdwenen. Aan de andere kant is er groeiende belang- stelling voor de gezonde school. Vanuit de overheid en RIVM kunnen scholen een Gezonde School Vignet verwerven op diverse thema’s, zoals voeding, sport, hygiëne en roken. Een logische stap is om ook te kijken naar een groene omgeving. Schooltuinen combineren groen, voeding en bewegen. Een verkenning naar de relatie tussen schooltuinen en groente- en fruitconsumptie.

Van de kinderen tussen 7 en 18 jaar eet 1% de aanbevolen hoeveelheid groente, en 5% de aanbevolen hoeveelheid fruit. Van de 2- tot 3-jarigen eet ongeveer 20% de aanbevolen hoeveelheid van 50-100 gram groente per dag. We weten dat een verhoging van het groente- en fruitgebruik tot de aanbevolen hoeveelheid zal resulteren in een vermindering van het risico op verscheidene chronische ziekten. Ook recente meta-analyses bevestigen dat een hogere consumptie van groente en fruit gepaard gaan met een lager risico op overlijden totaal en door hart- en vaatziekten (1).

Waarom schooltuinen
Eetpatronen en voorkeuren ontwikkelen zich al op jonge leeftijd. Schooltuinprogramma’s worden vaak gezien als een succesvolle en kosteneffectieve interventie om daarin te sturen. Vanuit de sociaal-cognitieve theorie beïnvloeden tuinen zowel de kennis, houding als voorkeuren voor de consumptie van groente en fruit (2). De redenering achter de keuze om een schooltuinprogramma te beginnen om consumptie te verhogen is dat het kinderen de mogelijkheid geeft te leren hoe groente en fruit groeit en dit op een interactieve manier, waarbij je buiten de bekende voedingslessen in de klas treedt en andere disciplines inschakelt (3). Alleen al door fysiek met voedingsmiddelen bezig te zijn, zou dit de consumptie kunnen stimuleren. Hoewel er duizenden schooltuinen in gebruik zijn, is er maar beperkt onderzoek naar gedaan.

Verhoogde groente- en fruitconsumptie
Het belangrijkste overzichtsartikel over het effect van interventies voor kinderen gebaseerd op schooltuinen is uit 2009 van Robinson et al. (4). Dit overzicht beschrijft elf interventiestudies in de Verenigde Staten (VS) tussen 1990 en 2007. De conclusie is dat schooltuininterventies de potentie hebben om de consumptie van groente en fruit onder jongeren te verhogen en ook de bereidheid om groente en fruit te proeven verhogen. De auteurs wijzen erop dat bewijsvoering uit de praktijk nog beperkt is. Vijf van de elf studies waren op school, drie waren naschoolse programma’s en drie in de sociale context buiten school. Er zijn twee studies die aantonen dat schooltuineducatieprogramma’s de consumptie van groente en fruit verhogen (een daarvan alleen bij jongens), één studie die dit aantoont voor groente. Er is één studie die geen toename in groente- en fruitconsumptie liet zien, maar wel een toename in voorkeur van groente en fruit als snack. Er zijn twee studies die een verhoogde voorkeur voor groente laten zien, maar vier die deze voor groente of fruit niet aantonen. De studies met gemeten effect hebben meestal betrekking op kinderen in grade 3 tot 6 (8 tot 12 jaar) in de schoolsetting. Maar ook voor jongere kinderen (Kindergarten en grade 1) is aangetoond dat het resulteert in een verhoogde bereidheid om groente en fruit te proeven. Daarnaast zijn er ook nog vier studies die aantonen dat schooltuinen bijdragen aan een verbetering van kennis over voeding. De meeste studies hebben de beperking dat ze over een korte periode gaan, ze een kleine steekproef hebben en allemaal betrekking hebben op de situatie in de VS. Aan de andere kant laat het zien dat korte interventies van 7 tot 12 weken, waarbij schooltuinieren met educatie gecombineerd is, resultaat kunnen boeken. Er is weinig bewijs dat het hebben van een schooltuin op zich de consumptie verhoogd, maar wel dat gecombineerd met een goed lesprogramma de consumptie verhoogd kan worden met een portie per dag (5).

Andere landen
Naast schooltuininterventies in de VS zijn er diverse publicaties van interventies in bijvoorbeeld Australië, Zuid-Afrika, Brazilië en de Filipijnen. Een recente Australische studie laat bijvoorbeeld zien dat een schooltuin een toegevoegde waarde heeft naast voedingsonderwijs, als het gaat om de bereidheid om groente te proeven, de waardering van smaak van groente en het kunnen identificeren van verschillende groenten(6). Een overzichtsartikel van interventies voor de stimulering van de consumptie van groente en fruit in Europa (inclusief diverse studies uit Nederland), noemt helaas geen schooltuininterventies (7). Deze eerste verkenning stuit dus niet op onderzoeken in de Nederlandse context.

Andere mogelijke effecten
Schooltuinen dragen mogelijk niet alleen bij aan een hogere consumptie van groente en fruit, maar ook aan algemeen welzijn van kinderen (8) en een vasthouden van gezonde eetgewoontes op volwassen leeftijd (9). Soms wordt ook gevonden dat kinderen gevarieerder gaan eten in soorten groenten (2). Tuinieren zorgt mogelijk niet alleen voor blootstelling aan gezond voedsel, maar ook aan meer beweging, positieve sociale interactie en voortzetting van het tuinieren gedurende het hele leven (10). Een studie uit 2000 geeft aan dat twee derde van de leerlingen datgene wat ze geleerd hebben in hun schooltuinprogramma delen met familie en vrienden. Door ouders te betrekken kan dit resulteren in een betere beschikbaarheid van groente en fruit thuis en een toename van de frequentie waarmee kinderen om groente en fruit vragen (11).

Positief
Het gebruik van schooltuinen in combinatie met voedingsonderwijs lijkt een positief effect te hebben op de consumptie van groente en fruit bij kinderen. Het aantal onderzoeken die dit verband vinden is beperkt, niet alle onderzoeken vinden dit en er zijn geen onderzoeken bekend die dit voor Nederland aantonen. Dit overzicht geeft voldoende aanleiding om in het verlengde van de gezonde school ook het gebruik van schooltuinen te overwegen.

Schooltuinproject.nl
Het Schooltuinproject is een samenwerkingsverband tussen onder andere supermarktketens SPAR en Attent, tuincentrum Intratuin en het Voedingscentrum. In 2014 deden 35.000 kinderen mee. Het gratis uitgebreide schooltuinpakket (voor max. 30 kinderen) bestaat o.a. uit een mini-moestuin, voldoende moestuingrond, een zadenset, gieter, schepje, plantenstekers, kweekkastje, turfpotjes, een bewaarmap, werkbladen en foldermateriaal.

Referenties

 

1.        Wang, X., et al., Fruit and vegetable consumption and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies. Vol. 349. 2014.

2.        Ratcliffe, M.M., et al., The effects of school garden experiences on middle school-aged students’ knowledge, attitudes, and behaviors associated with vegetable consumption. Health Promot Pract, 2011. 12(1): p. 36-43.

3.        Knai, C., et al., Getting children to eat more fruit and vegetables: A systematic review. Preventive Medicine, 2006. 42(2): p. 85-95.

4.        Robinson-O’Brien, R., M. Story, and S. Heim, Impact of Garden-Based Youth Nutrition Intervention Programs: A Review. Journal of the American Dietetic Association, 2009. 109(2): p. 273-280.

5.        Christian, M., et al., Evaluation of the impact of a school gardening intervention on children’s fruit and vegetable intake: a randomised controlled trial. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 2014. 11(1): p. 99.

6.        Morgan, P.J., et al., The impact of nutrition education with and without a school garden on knowledge, vegetable intake and preferences and quality of school life among primary-school students. Public Health Nutr, 2010. 13(11): p. 1931-40.

7.        Van Cauwenberghe, E., et al., Effectiveness of school-based interventions in Europe to promote healthy nutrition in children and adolescents: systematic review of published and ‘grey’ literature. British Journal of Nutrition, 2010. 103(06): p. 781-797.

8.        Bell, A.C. and J.E. Dyment, Grounds for health: the intersection of green school grounds and health‐promoting schools. Environmental Education Research, 2008. 14(1): p. 77-90.

9.        Morris, J.L. and S. Zidenberg-Cherr, Garden-enhanced nutrition curriculum improves fourth-grade school children’s knowledge of nutrition and preferences for some vegetables. Journal of the American Dietetic Association, 2002. 102(1): p. 91-93.

10.      Gross, H. and N. Lane, Landscapes of the lifespan: Exploring accounts of own gardens and gardening. Journal of Environmental Psychology, 2007. 27(3): p. 225-241.

11.      Heim, S., et al., Can a Community-based Intervention Improve the Home Food Environment? Parental Perspectives of the Influence of the Delicious and Nutritious Garden. Journal of nutrition education and behavior, 2011. 43(2): p. 130-134.

 
Dit artikel verscheen in Voeding Nu nummer 1/2 van januari/februari 2015 op bladzijde 16

 

 

Reageer op dit artikel