Liesbeth van Rossum: ‘Gezonde leefstijl moet coronamaatregel zijn’

kinderen en obesitas

‘Neem gezonde leefstijl op als een coronamaatregel.’ Dit is het dringende advies van hoogleraar Liesbeth van Rossum aan de overheid. Dit betekent dat niet alleen de kans op ernstige coronacomplicaties omlaag kan gaan, maar ook die op andere ziektes.

Liesbeth van Rossum is internist en hoogleraar aan het Erasmus MC en voorzitter van het Partnerschap Overgewicht Nederland. Ze bestudeert onder andere de relatie tussen overgewicht, de stresshormonen die overmatig buikvet produceert en de gevolgen voor het immuunsysteem. De grootste risicogroep voor een ernstig verloop van COVID-19 ziet er als volgt uit: man, 60+ en overgewicht. Hoe meer buikvet, hoe ernstiger de ziekte verloopt: vaker met een opname op de ic of overlijden tot gevolg. Dat blijkt uit studies wereldwijd, van China en Italië tot Amerika. Liesbeth-van-Rossum-300x265

De gebruikelijke comorbiditeiten van obesitas, zoals een beperkte longfunctie, hartziekte, diabetes en astma spelen een rol bij een ernstig verloop. Dat doen ze ook bij een gewone griep door het influenzavirus, maar bij COVId-19 er meer aan de hand, vertelt Van Rossum. ‘Deze virussen hebben in het lichaam een receptor nodig om zich te kunnen vermenigvuldigen. Deze zit niet alleen op longcellen maar ook op buikvetcellen. De vetmassa blijkt daardoor een reservoir voor het virus. Iemand met obesitas kan daardoor meer van het virus met zich meedragen.’

Overactief immuunsysteem

Bekende complicaties van obesitas zijn diabetes en hart- en vaatziekten. Van Rossum: ‘Minder bekend is dat obesitas ook de kans verhoogt op verschillende soorten kanker, gewrichtsklachten, depressie, onvruchtbaarheid en verstoringen van het immuunsysteem.’ Deze verstoringen dragen eraan bij dat als mensen met obesitas een coronavirusinfectie oplopen, het immuunsysteem niet meer zo goed functioneert. Het virus krijgt dan meer kans om ernstige problemen te veroorzaken. Volgens Van Rossum zijn mensen met meer buikvet in het algemeen ook gevoeliger voor infecties. ‘Zo is na operaties de kans op infecties groter en heeft 20% van de mensen met obesitas last van soms terugkerende weefselontstekingen. Ook dat heeft te maken met het immuunsysteem.’

Van Rossum legt de werking van het immuunsysteem in relatie tot buikvet uit. ‘Het immuunsysteem bestaat uit verschillende mechanismes. Iedereen heeft een aangeboren immuunsysteem. Dit komt direct in actie als een vreemd virus binnendringt. Het immuunsysteem van mensen met obesitas is constant geactiveerd door laaggradige ontstekingen. Vet is een orgaan dat hormonen produceert, waaronder leptine. Dit hormoon remt de eetlust en stimuleert vetverbranding. Het is echter ook ontstekingsbevorderend. Het gehalte is hoog bij obese mensen.

Een ander vethormoon is adiponectine. Dit werkt ontstekingsremmend. De verhouding tussen deze twee is niet goed bij obesitas, wat bijdraagt aan het ontstaan van laaggradige ontstekingen. Daarnaast hebben obese mensen grote vetcellen. De aders hebben moeite om alle cellen van voldoende zuurstof te voorzien. Dit zorgt voor oxidatieve stress en is daarmee ontstekingsbevorderend.’

Verworven immuunsysteem

Doordat het aangeboren immuunsysteem chronisch overactief is, kan het minder goed reageren als een virus of bacterie binnenkomt. Deze kunnen zich dan sneller vermenigvuldigen doordat de eerste “rem” niet optimaal functioneert. ‘Na infectie vermenigvuldigt het virus zich in het lichaam. Het duurt vier tot zeven dagen tot het verworven en veel specifiekere immuunsysteem met onder andere de T-cellen en B-cellen ook in actie komt’, verklaart Van Rossum. ‘Het is heel belangrijk voor de vorming van antistoffen. Maar ook dit systeem werkt minder bij mensen met obesitas. Ze maken minder antistoffen aan.’ Dit is zorgelijk omdat het mechanisme van het vaccin op hetzelfde principe is gebaseerd. ‘We weten niet precies hoe goed de nu ontwikkelde vaccins werken bij mensen met obesitas. Een griepprik werkt bij hen in elk geval iets minder goed. Hoe dat bij het coronavaccin is, is nog niet bekend en moeten we afwachten.’

Fatshaming onacceptabel

Volgens Van Rossum is het belangrijk om je te realiseren dat obesitas een ziekte is. ‘Als je er veel te veel van hebt, dan is je vet is ziek, net zoals het hart of de lever ziek kan zijn. We moeten er op een goede manier mee opgaan. Fatshaming, door bijvoorbeeld te zeggen dat “ze” onze ic-bedden bezetten, is onacceptabel.’ De hoogleraar ziet dat juist de groep mensen met obesitas angstiger is om naar buiten te gaan. ‘Sowieso kregen sommige mensen meer coronakilo’s vanwege stress, door gesloten sportscholen, meer snacken thuis, alcoholgebruik en meer zitten. Binnen een paar weken kan je dan al meer ontstekingsstoffen in het lichaam aanmaken en een achteruitgang hebben van het immuunsysteem.’ obesitas-300x169

Gecombineerde leefstijlinterventie (GLI)

Van Rossum is een groot voorstander een preventieve aanpak bij obesitas. ‘Het is goed om na te gaan wat we zelf kunnen veranderen om een ernstig verloop van corona te verminderen. Afvallen is belangrijk. Als iemand 5 tot 10% van het buikvet kwijtraakt, is dat al een goede stap. We moeten wel oog hebben voor complexiteit. Het is lastig om af te vallen. Bij velen is een gedragsverandering nodig als het gaat om door ongezonde leefstijl veroorzaakte obesitas.’ De hoogleraar pleit daarom voor de GLI: Gecombineerde Leefstijl Interventie. Dit is ook de eerste stap die in de landelijke richtlijn voor Obesitas wordt aanbevolen (1).

Van Rossum is medeauteur van een studie waarbij het effect werd bestudeerd van een GLI-Plus-programma op het immuunsysteem (2). Aan de studie deden obese mensen mee met een BMI van gemiddeld 38. Ze namen deel aan een anderhalf jaar durend programma, waarbij ze begeleid werden door een diëtist, een psycholoog en een fysiotherapeut. Ze gingen niet op dieet, maar aten volgens een gezond voedingspatroon. Daarnaast kregen ze, naar de normen van een GLI-Plus, cognitieve gedragstherapie in groepsverband. Van alle deelnemers werden immuunprofielen gemaakt.

Uit de resultaten bleek dat zowel het aangeboren als het verworven immuunsysteem verbeterde en er metabole verbeteringen te zien waren, terwijl ze slechts 5-6% in gewicht omlaag gingen. Van Rossum: ‘Dat is een veelbelovend resultaat. Het voordeel is dat een GLI onder begeleiding plaatsvindt. Vaak hebben de mensen zelf al veel dingen geprobeerd. Voor een verbetering van het immuunsysteem bij mensen met obesitas is, ongeacht of iemand in gewicht afneemt, sowieso gezonde voeding, voldoende slaap, ontspanning en veel beweging gunstig.’

Overheidscampagne Word een wandeldier

Tijdens de coronacrisis kon Van Rossum bij praatprogramma’s zoals van Eva Jinek haar boodschap van een preventieve aanpak uitleggen. ‘Dat heeft een flinke spin-off teweeggebracht. Ik kreeg veel reacties via social media. Leefstijlcoaches die moeilijk hun GLI-groepen vol kregen, vertelden dat mensen zich ineens hadden aangemeld nadat ze deze informatie hadden gehoord. Het is heel belangrijk om de juiste professionele hulp aan te bieden.’

De acties van Van Rossum en verschillende andere organisaties hebben effect gehad. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft half december een eerste stap in een leefstijlcampagne gezet waar de focus ligt op minimaal een half uurtje per dag bewegen. In januari volgt een grotere campagne met de focus op andere aspecten van een gezonde leefstijl. Ook wordt er gesproken over meer preventieve maatregelen.

Verschillende onderliggende oorzaken voor obesitas

Monogenetisch: obesitas is dan meestal vanaf de kinderleeftijd aanwezig door een genetisch defect. Vaak werkt het verzadigingshormoon niet goed en hebben mensen extreem veel eetlust.

Van Rossum: ‘Deze variant wordt vaak gemist, maar komt vaker voor dan gedacht: in een onderzoek vonden we dit bij 4 tot 9% van de mensen die zich bij een obesitascentrum presenteerden. Naast een extreme eetlust op zeer jonge leeftijd zijn deze mensen meestal de enige in het gezin met obesitas.’

Leefstijl: Dit is de meest bekende oorzaak: te veel eten en te weinig bewegen. Een obesogene maatschappij draagt hieraan bij. Van Rossum: ‘Deze vorm gaat soms gepaard met een verhoogd risico op overgewicht door hormonen of medicatie, maar ook armoede en sociaal-culturele factoren kunnen een rol spelen.’

Hypothalamus: Deze vorm is zeldzaam. Hij kan ontstaan doordat iemand een tumor in of bestraling op het hoofd heeft gekregen of een ernstig hoofdtrauma heeft gehad, waardoor dit “regelcentrum” van eetlust en verbranding niet goed meer functioneert.

Hormonaal: Van Rossum: ‘Veelvoorkomende hormonale oorzaken zijn gewichtstoename tijdens de menopauze of behoud van gewichtstoename na zwangerschappen. Soms speelt er een ziekte die behandeling nodig heeft, zoals een traagwerkende schildklier, PCOS bij vrouwen of een zeer laag testosteronniveau bij mannen.

Medicatie: Ook sommige medicijnen kunnen bijdragen aan gewichtstoename. Van Rossum: ‘We vonden bij de helft van de mensen met obesitas die we onderzochten dat ze medicijnen gebruiken die gewichtstoename als mogelijke bijwerking hebben.’

Mentaal: Dit omvat obesitas door onder andere binge eating, boulimia, ernstig trauma, misbruik in het verleden of chronische stress als bijdragende factor.

Bron: Vet belangrijk, Feiten en fabels over voeding, vetverbranding en verborgen dikmakers. Mariëtte Boon en Liesbeth van Rossum. 2019.

Wat is GLI?

Een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) is een behandeling voor mensen met obesitas of overgewicht met bepaalde risicofactoren. Een GLI is gericht op gedragsverandering om een gezonde leefstijl te bereiken en te behouden. Binnen een GLI wordt advies en begeleiding gegeven gericht op:

  • gezonde voeding;
  • gezonde eetgewoontes;
  • gezond bewegen;
  • stressreductie;
  • voldoende slaap;
  • andere zaken die een gezonde leefstijl belemmeren.

Een GLI duurt 2 jaar en bestaat uit groepsbijeenkomsten en individuele contacten. Het aantal groepsbijeenkomsten kan per programma verschillen, maar is gemiddeld 12 keer. Daarnaast zijn er 1 à 2 individuele contacten met de zorgverlener die de GLI geeft.

Bron: www.zorginstituutnederland.nl

Referenties

  1. partnerschapovergewicht.nl
  2. Van der Zalm IJB, et al. Obesity-associated T-cell and macrophage activation improve partly after a lifestyle intervention. International Journal of Obesity, 2020;44:1838–1850.
 
Lees ook
Booster: nieuwe prijs voor initiatieven om obesitas te verminderen

Booster: nieuwe prijs voor initiatieven om obesitas te verminderen

Food Innovation Hub lanceert Booster, een wedstrijd voor initiatieven om obesitas te verminderen. Er wordt drie keer 30.000 euro weggegeven. Kandidaten kunnen zich tot 1 oktober 2021 aanmelden.

Luistertip: podcastserie Maintenance Phase over BMI en de obesitasepidemie

Luistertip: podcastserie Maintenance Phase over BMI en de obesitasepidemie

Tijdens de zomerperiode deelt de redactie van Voeding Nu elke vrijdag een kijk-, luister- of leestip. Vandaag tippen we twee podcastafleveringen van Maintenance Phase getiteld The Body Mass Index en The Obesity Pandemic.

COACH-programma | Lange begeleiding kinderen met  obesitas werkt

COACH-programma | Lange begeleiding kinderen met obesitas werkt

Kinderen met overgewicht, obesitas en zeer ernstige obesitas hebben allemaal baat bij een doorlopende, poliklinische leefstijlinterventie op maat. Na een interventie van een jaar is in elke categorie een aanzienlijk gewichtsverlies te zien en een verbetering van cardiovasculaire risicoparameters.